نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 پژوهشگر پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی

2 استادیار، پژوهشکده دانشنامه‌نگاری، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، اراک، ایران

چکیده

عشق مفهومی انتزاعی است که بسیاری از شعرا و عرفا از عناصر حسی و ملموس بهره برده‌اند تا با بیانی استعاری مفاهیم ذهنی خود را درباره آن به مخاطب منتقل نمایند. در پژوهش حاضر، استعاره عشق‌ در چارچوب معناشناسی‌ شناختی با روش توصیفی-تحلیلی بر بنیان نظریه «لیکاف و جانسون» بررسی شده است. مشخص‌ساختن پربسامدترین حوزه‌های مبدأ کلان‌استعاره‌ «عشق» و خرداستعاره‌های مرتبط با آن در غزلیات صائب تبریزی، تعیین نگاشت‌های استعاری آن و مشخص‌نمودن وجوه تمایز فکری صائب از دیگر شاعران از اهداف اصلی این مطالعه است.

۲۵۰غزل از غزلیات صائب‌تبریزی پیکره این پژوهش را شکل می‌دهد. یافته‌های پژوهش که حاصل بررسی ۲۴۹۵ بیت از غزلیات وی است، نشان می‌دهد که شاعر در ۲۸۹ بیت، از قلمروهای مبدأ عینی و ملموسی برای مفهوم‌سازی استعاری عشق بهره‌گرفته است. نتایج حاصل نشان داد که حوزه‌های مبدأ «آتش»، «درد و بیماری» و «جاندارانگاری» پربسامدترین نام‌نگاشت‌ها در این پیکره هستند. همچنین در نظام فکری شاعر، ویژگی نابودگری، دشواری و مرارت عشق بیشتر از سایر ویژگی‌ها موردتوجه بوده‌است که عیار تفکر انتزاعی شاعر را به تصویر می‌کشد. صائب گرچه در غزلیاتش در مفهوم‌سازی عشق، تحت‌تاثیر سنت شعر فارسی از قلمروهای حسی منفی بهره گرفته، اما این امر موجب غلبه بار ارزشی منفی نسبت به عشق در اشعار او نشده، بلکه وجود تعابیر مثبت، عشق را به امری مثبت، تاثیرگذار، مطلوب و سازنده مبدل ساخته است. در پایان این نتیجه حاصل می‌آید که استخراج و بررسی این نوع استعاره‌ها از هر متنی سبب می‌شود که درک ما از جهان ذهنی گوینده دقت و عمق یابد.

عنوان مقاله [English]

The metaphor of love in Saeb Tabrizi’s sonnet, cognitive analysis

نویسندگان [English]

  • mahla arianpour 1
  • maryam alinejad 2

1 researcher

2

چکیده [English]

The present research concern to the analysis of conceptual metaphor of love and relevant semantic clusters in the Saeb Tbrizi’s sonnets. Theoretical foundations of the research are based on the “conceptual metaphor theory” of Lakoff and Johnson. The theorical basis of the research is the conceptional cognitive theory of Lakoff and Johnson’s metaphor in which contrary to the traditional approach metaphor not only has an aesthetic role but it also is a cognitive tool for understanding the outhor’s worldview and thinking. The utilized method in this research is a combined descriptive-analytic method for assigning canonical metaphors of love in the sonnets of Saaeb. Structural relations between metaphor and mind of the Saaeb have been analyzed. 250 odes and more than 2495 couplet of the Saeb have been surveyed for categorizing of the metaphors. In 289 couplet, the word “love” and its relevant conceptual clusters are used. This emphasis that the poet is affected by a variety of source domains for declaration of love features. Most practical of these source domains are fire, pain and suffer, illness and personification. Therefore, in mind of Saeb, some features of love such as pain, power, destroying, hardness and awareness are more important comparing to the others features.

  • فهرست منابع

    • پورجوادی، نصرالله (۱۳۷۸)، باده عشق: پژوهشی در معنای باده در شعر عرفانی فارسی، تهران:کارنامه.
    • صائب تبریزی، میرزا محمدعلی (۱۳۷۱)، دیوان صائب تبریزی(ج۲)، چ دوم، به کوشش محمد قهرمان، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
    • اسپرهم، داوود، تصدیقی، سمیه (۱۳۹۷)، «استعاره شناختی عشق در مثنوی مولانا»، متن‌پژوهی ادبی.،تابستان، س۲۲، ش۷۶، صص۸۷-۱۱۴.
    • پورابراهیم، شیرین، غیاثیان، مریم‌السادات (۱۳۹۲)، «بررسی خلاقیت­های شعری حافظ در مفهوم­سازی عشق»، نقد ادبی، پاییز، س۶،ش۲۳، صص۵۹-۸۲.
    • زرقانی، سیدمهدی و دیگران (۱۳۹۲)، «تحلیل شناختی استعاره­های عشق در غزلیات سنایی»، جستارهای ادبی، زمستان، ش۱۸۳، صص۱-۳۰.
    • راسخ مهند، محمد. (۱۳۸۹) ، «بررسی معانی حروف اضافه مکانی فرهنگ سخن بر اساس معنی‌شناسی شناختی». ادب‌پژوهی. ش۱۴.
    • عظیم جباره ناصرو؛ پریچهر کوهنورد، تحلیل شناختی استعاره‌‌های عشق و غم در غزلیات شهریار. مطالعات زبان ها و گویش‌های غرب ایران. دوره ۳، شماره ۱۳، تابستان ۱۳۹۵، صص ۴۱-۲۱.
    • ولی زاده پاشا لیلا, مباشری محبوبه, پورابراهیم شیرین مفهوم سازی عشق در غزلیات شمس و بررسی ارتباط آن با مضامین قرآنی از دیدگاه معنی شناسی.پژوهش‌های ادب عرفانی. تابستان ۱۳۹۷, دوره ۱۲, شماره ۲ .پیاپی ۳۷; صص ۳۶-۱ .
    • احمد فروزانفر، تحلیل زبانشناسانه استعاره مفهومی «عشق» در غزلیات امیرخسرو دهلوی. سبک شناسی نظم و نثر فارسی. پیاپی ۴۴ (تابستان ۱۳۹۸)، صص ۳۴۹ -.۳۶۹
    • کارگر، شهرام ؛ زارع، میثم ؛ شعبانی، بهرام ؛ نقش نور در مفهوم‌سازی عشق در غزلیات حافظ. پژوهش‌های بین‌رشته‌ای ادبی. بهار و تابستان ۱۳۹۹-سال دوم ، شماره ۳ ،‎صص ۲۳۴-۲۱۲.
    • بهنام مینا، استعاره مفهومی نور در دیوان شمس. منبع: نقد ادبی تابستان ۱۳۸۹ شماره ۱۰.صص ۱۱۴-.۹۱
    • فاطمه راکعی. نگاهی نو به استعاره: تحلیل استعاره در شعر قیصر امین‌پور، پژوهش‌های ادبی زمستان ۱۳۸۸ شماره ۲۶. صص ۹۸-۷۷.
    • زرین فکر،‌ مژگان؛ صالحی نیا مریم ؛ مهدوی محمدجواد. استعاره مفهومی رویش در معارف بهاء ولد
    • ادبیات عرفانی. سال پنجم، پاییز و زمستان ۱۳۹۲ شماره ۹ ، ۱۷۰-۱۳۷.
    • Harpela, J. (2015). Metaphors of love in the lyrics of Kylie Minogue (M.A. thesis). University of Oulu, Oulu, Fenland
    • Ketonen, O. (1984). Rakkauden käsitteestä. In E. Saarinen, L. Alanen, & I. Niiniluoto (Eds.), Rakkauden filosofia (pp. 9-17). Porvoo, Helsinki and Juva: Werner Söderström
    • Kövecses, Z. (1995/2007).  Language and emotion concepts.  In Series A: General and Theoretical Paper No. 350. [Online]:   <http://www.linse.uni-due.de/laud-downloadliste/articles/language-and-emotion-concepts.html>
    • Lakoff, George. & Johnson, Mark. (1980). Metaphors We Live By, Chicago, University of Chicago Press.
    • Lakoff, G. (1987). Woman, fire, and dangerous things: What categories reveal about the mind, IL: University of Chicago Press.
    • Lakoff, G. (1993). The Contemporary Theory of Metaphor. In Andrew Ortony. (ed) Metaphor and Thought. Second, Edit. Cambridge: Cambridge, University Press: 202-251.
    • López, M.   L.  Á.  N.  (2010). An approach to Pablo Neruda's love metaphors through cognitive poetics (PhD thesis), University of Edinburgh, Edinburgh, Scotland, United Kingdom
    • Steen, G. J. & Semino, E., (2008). Metaphor in Literature. The Cambridge handbook of Metaphor & thought. Cambridge University Press.
    • Steen Gerard. (2008). Researching and applying metaphor. Amsterdam. UV. University.
    • Geeraerts, D. (1995). Cognitive Linguistics: An Introduction. Amsterdam: J. Benjamin Pub Co.