پژوهش های معناشناختی متون ادبی

پژوهش های معناشناختی متون ادبی

تحلیل رابطه‌ی شمول ‌معنایی فضل در قرآن‌کریم بر‌اساس معناشناسی ساختگرا

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 طلبه، تفسیر تطبیقی، تربیت مدرس صدیقه کبری(سلام الله علیها)، قم. ایران.
2 استادیار، مدرس سطوح عالی تفسیر و علوم قرآنی، حوزه‌ی علمیه‌ی قم، ایران .
چکیده
بی‌‌تردید رابطه‌‌‌‌‌‌‌‌ی شمول ‌معنایی یکی از مهم‌ترین و شناخته‌‌‌‌‌‌‌ترین روابط مفهومی در سطح واژه است و زمانی بین دو واژه برقرار می‌شود که مفهوم یک واژه، چند مفهوم دیگر را در بر می‌گیرد. این رابطه از میان دیگر روابط مفهومی، در روشن‌شدن میدان معنایی واژگان بسیار مهم‌تر است، چراکه می‌تواند فهم دیگر روابط مفهومی را آسان‌تر نماید. واژه‌ی فضل به‌عنوان یکی از صفات بارز خداوند در قرآن‌کریم، جایگاه ویژه‌ای دارد و نقش محوری در شکل‌گیری‌‌‌ جهان‌بینی اسلامی ایفا می‌‌کند. از این رو، کشف حوزه معنایی آن در شبکه‌ی معنایی قرآن ضرورت دارد. زیرا با کشف رابطه‌ی شمول معنایی فضل، جایگاه این مفهوم در جهان‌بینی اسلامی مشخص می‌گردد‌. پژوهش پیش‌رو به روش توصیفی‌- ‌تحلیلی، بر‌اساس معناشناسی ساختگرا و نگرش معناشناسی رابطه‌ای، به تحلیل و تبیین رابطه‌ی شمول معنایی فضل در آیات قرآن‌‍‌کریم به ترتیب نزول پرداخته و یافته‌های تحقیق حاکی از آن است که هسته مرکزی فضل بر مفهوم زیادت و فزونی استوار است و در قرآن‌کریم از مفهوم لغوی فراتر رفته و طیف گسترده‌ای از معانی را در بر‌گرفته است. و با واژه‌هایی نظیر؛ ایراث‌الکتاب، الاصطفاء، توفیق‌السبق بالخیرات، دارَ‌الْمُقامَةِ، علم مَنْطِق‌الطَّیْرِ، حاضر شدن تخت ملکه‌ی سبأ، تأخیر در عذاب، توحید، هم‌آوایی کوه‌ها و پرندگان با حضرت داود (علیه السلام)، نظام شب و روز، روضات‌الجنّات، خلود در بهشت و .... رابطه‌ی شمول معنایی دارد. دارد.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

tahlil rabeteh ye shmol manayi fazl dar gharan karim bar asas manashenasi sakhtgara

نویسندگان English

Zahra Parnak 1
Saleh Khanadi 2
1 Student, Comparative Interpretation, Tarbiat Modarres Sediqeh Kubra (peace be upon him), Qom. Iran .
2 Assistant Professor, Lecturer of Higher Levels of Interpretation and Quranic Sciences, Qom Seminary, Iran.
چکیده English

Undoubtedly, hyponymy is one of the most important and well-known conceptual relationships at the lexical level. This relationship occurs when the concept of one word encompasses several other concepts. Among other conceptual relationships, hyponymy is particularly significant in elucidating the semantic field of words, as it can facilitate the understanding of other conceptual relationships. The word "Fazl" (grace), as one of the prominent attributes of God in the Holy Quran, holds a special place and plays a central role in shaping the Islamic worldview. Therefore, it is essential to discover its semantic domain within the semantic network of the Quran. By uncovering the hyponymy relationship of "Fazl," the position of this concept in the Islamic worldview becomes evident. This descriptive-analytical research analyzes and elucidates the semantic hyponymy of "Fazl" in the verses of the Holy Quran in chronological order of revelation based on structural semantics and relational semantics. The findings indicate that the core meaning of "Fazl" denotes the concept of abundance and the word has been used beyond its literal meaning in the Holy Quran, encompassing a wide range of meanings. It has a hyponymic relation with words such as inheritance of the book, selection, success in preceding others in good deeds, the abode of permanence, knowledge of the speech of birds, the presence of the throne of the Queen of Sheba, delay in punishment, monotheism, the harmony of mountains and birds with Prophet David (peace be upon him), the system of day and night, the gardens of paradise, eternity in heaven, etc.

کلیدواژه‌ها English

Conceptual relationships
structural semantics
hyponymy
superordinate
hypony
Fazl
* قرآن کریم
[1] آلوسی، محمود، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم، تحقیق علی عبد الباری عطیه، چاپ اول، 16 جلدی، بیروت: دار الکتب العلمیه، 1415 ق
[2] ابن فارس، أحمد بن فارس، (1404ق) معجم المقاییس اللغة، قم: مکتب الاعلام الاسلامی.
[3] الشرتونی اللبنانی، سعید، الأقرب الموارد فی فصح العربیة و الشوارد، 5 جلدی،  الطبعه الأولی، بی جا: الأسوه، 1416.
[4] ابن منظور، محمد بن مکرم، (1414ق)، لسان العرب، بیروت: دار الفکر للطباعة و النشر و التوزیع، دار صادر.
[5] ابن درید الأزدی، أبو بکر محمد بن الحسن، (1987م)، جمهرة اللغة، المحقق: رمزی منیر بعلبکی، بیروت: دار العلم للملایین.
[6] الجوهری الفارابی، أبو نصر إسماعیل بن حماد، (1407ق)، الصحاح‌ تاج اللغة و صحاح العربیة، تحقیق عطار، احمد عبدالغفور، بیروت: نشر دار العلم للملایین.
[7] الحنفی الرازی، زین الدین أبو عبد الله محمد بن أبی بکر بن عبد القادر، (1420ق)، مختار الصحاح، المحقق یوسف الشیخ محمد، بیروت –  صیدا: المکتبة العصریة - الدار النموذجیة.
[8] الأزهری الهروی، أبو منصور محمد بن أحمد، (2001م)، تهذیب اللغة، المحقق: محمد عوض مرعب، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
[9] ابن سیده، ابوالحسن علی بن اسماعیل، (1421 ق)، المحکم والمحیط الأعظم، المحقق: الدکتور عبد الحمید الهنداوی، بی جا: دار الکتب العلمیّة.
[10] ابراهیم، مصطفی، (1989 م)، المعجم الوسیط، استانبول –  ترکیه: دار الدعوه.
[11] ابو‌السعود، محمد بن محمد، تفسیر أبی‌السعود (إرشاد العقل السلیم الی مزایا القرآن الکریم)، 9 جلدی، بیروت – لبنان: دار إحیاء التراث العربی، بی‌تا.
[12] أحمد مختار، عبد الحمید عمر، (1429 هـ )، معجم اللغه العربیه المعاصره، قاهره - مصر: عالم الکتب.
[13] ابن عاشور، محمد بن طاهر، التحریر و التنویر، بی چا،30 جلدی، بی جا، بی تا.
[14] بیضاوی، عبد الله بن عمر، أنوار التنزیل و أسرار التأویل، تحقیق محمد عبد الرحمن المرعشلی، چاپ اول، 5 جلدی، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، 1408 ق.
[15] حسینی زبیدی، محمد مرتضى، (1414ق)، تاج العروس من جواهر القاموس، بیروت: دارالفکر.
[16] حسینی همدانی، محمد حسین، (1404ق)، انوار درخشان، تحقیق محمد باقر بهبودی، تهران: کتابفروشی لطفی.
[17] حسینی شاه عبد العظیمی، حسین بن احمد، (1363 ش)، تفسیر اثنا عشری، تهران: میقات
[18] راغب أصفهانى، حسین بن محمد، مفردات ألفاظ القرآن، 1جلد، دار القلم -الدار الشامیة، بیروت، دمشق، چاپ اول، 1412ق.
[19] زمخشری، محمود، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل، چاپ سوم،4 جلدی، بیروت: دار الکتاب العربی، 1407 ق.
[20] شریف لاهیجی،  محمد بن علی، (1373 ش)، تفسیر شریف لاهیجی، تحقیق میر جلال الدین حسینی ارموی، تهران: دفتر نشر داد.
[21] شریعتمداری، جعفر، شرح و تفسیر لغات قرآن بر اساس تفسیر نمونه، چاپ چهارم، 4 جلدی، مشهد: بنیاد پژوهش­های اسلامی آستان قدس رضوی، بی تا.
[22] صفوی، کورش، (1387 ش)، درآمدی بر معناشناسی، تهران: انتشارات سوره مهر.
[23] ----------، (1384ش)، فرهنگ توصیفی معناشناسی، تهران: فرهنگ معاصر.
[24] ----------، (1373 ش)، از زبان شناسی به ادبیّات، تهران: نشر چشمه.
[25] طباطبایی، محمد حسین، (1417ق)، المیزان فی تفسیر القرآن، قم: دفتر انتشارات اسلامی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
[26] طبرسی، فضل بن حسن، (1372 ش)، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تحقیق محمد جواد بلاغی، تهران: ناصر خسرو.
[27] -------------------، (1377 ش)، تفسیر جوامع الجامع، تهران: انتشارات دانشگاه تهران و مدیریت حوزه علمیه قم.
[28] طیب، عبد الحسین، (1378 ش)، أطیب البیان فی تفسیر القرآن، تهران: اسلام.
[29] طریحی، فخر الدین بن محمد، (1375 ش)، مجمع البحرین، تحقیق احمد حسینی اشکوری، تهران: مرتضوى.
[30] طوسی، محمد بن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، بی چا،10 جلدی، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، بی تا.
[31] فراهیدى، خلیل بن أحمد، (1409ق)، کتاب العین، قم: نشر هجرت.
[32] فیومى، أحمد بن محمد، (1414ق)، المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر للرافعی، قم: مؤسسه دار الهجرة.
[33] فیروزآبادى، محمد بن یعقوب، (1415 ق)، قاموس المحیط، بیروت – لبنان: دار الکتب العلمیة.
[34] فخر الدین رازی، ابو عبدالله محمد بن عمر، مفاتیح الغیب، چاپ سوم، 32 جلدی، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، 1420ق.
[35] قرشى بنایى، على اکبر، تفسیر أحسن الحدیث، (1377 ش)، تهران: بنیاد بعثت.              
[36] ------------------، (1412ق)، قاموس قرآن، تهران:  دار الکتب الاسلامیة.
[37] کالر، جاناتان، (1379 ش)، فردینان دو سوسور، ترجمه کوروش صفوی، تهران: نشر هرمس.
[38] گیررتس، دیرک، (1395 ش)، نظریه های معناشناسی واژگانی، ترجمه کوروش صفوی، تهران: انتشارات علمی.
[39] لاینز، جان، (1357 ش)، چومسکی، ترجمه ی احمد سمیعی، خوارزمی، تهران: بی نا.
[40]--------، (1391 ش)، درآمدی بر معناشناسی زبان، ترجمه­ی کوروش صفوی، تهران: نشر علمی.
[41] مکارم شیرازی، ناصر، (1421 ق)، الأمثل فی تفسیر کتاب الله المنزل، قم: مدرسه امام علی بن ابیطالب.
[42] مصطفوی، حسن، (1380 ش)، تفسیر روشن، تهران: مرکز نشر کتاب.
[43] --------------، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، 14 جلدی، چاپ اول، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1368ش.
[44] میبدی، احمد بن ابی سعد رشیدالدین، (1371 ش)، کشف الأسرار و عدة الأبرار، تحقیق علی اصغر حکمت، تهران: امیرکبیر.
دوره 2، شماره 2
تابستان1403
تابستان 1403
صفحه 45-65

  • تاریخ دریافت 13 تیر 1403
  • تاریخ بازنگری 09 مرداد 1403
  • تاریخ پذیرش 26 شهریور 1403