پژوهش های معناشناختی متون ادبی

پژوهش های معناشناختی متون ادبی

«ذ ل ل» و مشتقات آن در قرآن کریم از منظر معناشناسی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار، گروه آموزش معارف اسلامی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران.
چکیده
معنای ذلّت یکی از کلماتی است که در صورت های گوناگون در کتاب قرآن کریم به کار رفته است تا بتواند از ابعاد گوناگون به عملکرد و نتیجه مرتبط با رفتار آدمی از منظر این مفهوم آگاهی بخشد و انسان را در مسیر عزت راهنمایی کند. از سوی دیگر برای فهم بهتر معانی مدنظر از این واژه در کلام الهی شایسته است از دیدگاه معناشناسی هم این مفهوم و واژه های مرتبط با آن بویژه « ذ ل ل » و مشتقات آن بررسی شود و روشن گردد که چه کلماتی با این کلمه همنشینی بیشتری دارند و از منظر جانشینی چه کلماتی معنای ذلّت را تداعی می کنند. این پژوهش که به روش توصیفی تحلیلی به صورت کتابخانه ای به بررسی « ذ ل ل » و مشتقات آن در کتاب قرآن کریم از منظر معناشناسی پرداخته، نشان می دهد « ذ ل ل » و مشتقات آن که حدود 24 بار در قرآن کریم به کار رفته دارای گستره معنایی است که در درجات متفاوتی رده بندی می شود از منظر جانشینی و همنشینی در گونه های مختلف مصادیقی برای آن وجود دارد. مصادیق متعدد جانشینی معنای و ترادف در کنار جانشینی هم آوایی یافت می شود؛ در نتیجه معلوم شد که می توان با بررسی رابطه « ذ ل ل » با « ع ز ز » – « ک ب ر » – « س ک ن » – « ع ذ ب » – « ر ه ق » – « غ ض ب » در جملات و ایجاد یک همنشینی ابعاد مختلف « ذ ل ل » را روشنتر ساخت.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

“ Z L L" and its derivatives in the Holy Qur’an from a semantic perspective

نویسنده English

Reza Dadgar
Assistant Professor, Department of Islamic Studies, Faculty of Humanities, Farhangian University, Tehran, Iran.
چکیده English

The word "ذلّت" (humiliation) is one of the words that has been used in various forms in the Holy Qur'an to inform about the performance and results related to human behavior from the perspective of this concept and guide man in the path of dignity. On the other hand, in order to better understand the meanings of this word in the divine book, it is necessary to examine this concept and the words related to it, especially ذ ل ل"” and its derivatives, from the semantic point of view, and see which words have paradigmatic relations with it. This study used a descriptive analytical method in library research and examined “ذ ل ل” and its derivatives in the Holy Quran from a semantic point of view. The results show that “ذ ل ل” and its derivatives have been used in the Holy Qur'an 24 times. The word has a range of meanings that can paradigmatically and syntagmatically be classified to different degrees. Numerous examples of paradigmatic and synonymous relations can be found alongside phonetic paradigmatic relations. Finally, it was found that it is possible to examine the relationship between "ذ ل ل" and ع ز ز", "ک ب ر", "س ک ن", "ع ذ ب", "ر ه ق", "غ ض ب" " within the sentences and clarify the meanings of the different dimensions of “ذ ل ل” by analyzing its paradigmatic relations.

کلیدواژه‌ها English

Semantics, Humiliation, &ldquo
, Holy Qur&rsquo
an, Derivatives of &ldquo
ذ ل ل&rdquo
[1] قرآن کریم.(‌1390). چاپ هفتم، ترجمه محمدمهدی فولادوند،‌ دفتر مطالعات تاریخ و معارف اسلامی.
[2] ابن درید محمد بن الحسن بن درید الأزدی. (1987). الطبعة الأولی، جمهرة اللغة، 3ج، تحقیق: رمزی منیر بعلبکی، بیروت: دارالعلم للملایین، 1987م.
[3] ابن فارس، ابوالحسین أحمد بن فارس بن زکریاء القزوینی الرازی. ( 1979). معجم مقاییس اللغة، 6ج، تحقیق: عبدالسلام هارون، بیروت: دارالفکر.
[4] ابن منظور، محمد بن مکرم. (1988). لسان العرب، 18ج، تحقیق: علی شیری، بیروت: داراحیاء التراث العربی.
[5] ابوهلال العسکری حسن بن عبدالله. (1398). معجم الفروق اللغویة الحاوی الکتاب ابی هلال العسکری و جزاء من کتاب السید نورالدین الجزائری، تحقیق: مؤسسة النشر الاسلامی، قم: دفتر انتشارات اسلامی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
[6] اشرفی رضا و الهام فردوسی. ( 1389). معناشناسی صلوة در قرآن، قرآن شناخت سال سوم بهار و تابستان ، شماره ۱ (پیاپی ۵)
[7] ایینه وند، صادق و نیازی، شهریار. ( 1379). معناشناسی اسماء الحسنی،‌ مجله:دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران بهار و تابستان 1379، سال چهل و یکم - شماره 1 و 2 1 تا 18.
[8] آسولین،‌ ارن،‌ (1401). زبان و تبیین علمی: جایگاه معنی‌شناسی کجاست؟، ترجمه: معصومه مهرابی، مهرناز ابوالفتحی،‌ بروجرد: دانشگاه آیت الله العظمی بروجردی(ره).
[9] بدره ای، فریدون. (1374). مقدمه ای بر معناشناسی، مجله:دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، مهر، سال پانزدهم، شماره 1 ، 47 تا 69
[10] پالمر، فرانک.(1378). نگاهی تازه به معناشناسی، چاپ پنجم، ترجمه: کورش صفوی، تهران: نشر مرکز.
[11] پالمر، فرانک.(1400). نگاهی تازه به معناشناسی، چاپ هشتم، ترجمه: کورش صفوی، تهران: نشر مرکز.
[12] تقربی، منصوره ؛ موسوی نژاد، سکینه سادات. (‌1396). معنا شناسی واژه حق در نهج البلاغه، مجله:پژوهش های نوین در گستره تاریخ، فرهنگ و تمدن شیعه بهار و تابستان،‌ پیش شماره 7 50 تا 60
[13] جوانرودی، مصطفی و حسین رستمی، حسین. (1402). معناشناسی واژه ظلّ در قرآن کریم،‌ مجله:مطالعات سبک شناختی قرآن کریم پاییز و زمستان ، شماره 13 ، 140 تا 162
[14] حمیده مروتی شریف آباد و سیدمحمدایلیا اسعدی فیروزآبادی. (1402). معناشناسی واژه خضود در قرآن، آرایه های ادبی قرآن پاییز و زمستان 1402 - شماره 2 243 تا 262
[15] الراغب الاصفهانی،‌ ابی القاسم الحسین بن محمد،. (1422). المفردات فی غریب القرآن، تحقیق محمدخلیل عثمانی، بیروت: دارالمعرفة‌. 181-180.
[16] رشدی الزین محمدبسام و محمدسالم عدنان. (‌1416). المعجم المفهرس لمعانی القرآن العظیم، بیروت: دارالفکر المعاصر؛‌ دمشق: دارالفکر.
[17] الزمخشری محمودبن عمر. (‌1407). الکشاف عن حقایق غوامض التنزیل وعیون الاقاویل فی وجوه التأویل، بیروت، دارالکتاب العربی.
[18] زنگنه مهدی و رضا دادگر.(‌1394). ذلت در دایرة المعارف قرآن کریم، جلد سیزدهم، چاپ اول، تهیه و تدوین: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی،‌ مرکز فرهنگ و معارف قرآن، قم، موسسه بوستان کتاب. 344 تا 358.
[19] سجودی، فرزان.( 1383). نشانه شناسی کاربردی،‌ چاپ دوم ، تهران: نشر قصه.
[20] شاملی نصرالله.(1391). معناشناسی واژه های اخلاقی نهج البلاغه، اصفهان: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم شعبه اصفهان.
[21] شریفی علی. (1394)‌. معناشناسی قرآن در اندیشه شرق شناسان با تاکید بر ایزوتسو ،‌قم: انتشارات ادیان و مذاهب.
[22] شعیری، حمیدرضا.( 1381). مبانی معناشناسی نوین، چاپ اول،‌تهران: سازمان سمت
[23] شعیری، حمیدرضا.( 1399). مبانی معناشناسی نوین، چاپ هفتم،‌تهران: سازمان سمت.
[24] شیخی، عبدالرحیم ؛ بهنوش، اصغری ؛ علی، ضیغمی ؛ مهرداد آقائی. ( 1397). کاربست نظریۀ شبکۀ شعاعی در معناشناسی واژگان قرآنی (صراط، سبیل، طریق)، ‌مجله:پژوهش های ادبی قرآنی،‌پاییز 1401، سال دهم - شماره 3 64 تا 80 .
[25] صفوی، کورش. (1380). درآمدی بر معناشناسی، تهران: سوره مهر.
[26] صفوی، کورش. (1382). معناشناسی کاربردی، تهران: همشهری.
[27] صفوی، کورش. (1397). درآمدی بر معناشناسی، تهران: سوره.
[28] صفوی، کورش.( 1382). پژوهشی درباره ی با هم آیی واژگانی در زبان فارسی، مجله:متن پژوهی ادبی،‌پاییز و زمستان ، دوره 6، شماره 18 11-12
[29] الطباطبایی، السیدمحمدحسین. ( 1430). المیزان فی تفسیرالقرآن، مؤسسة النشر الاسلامی لتابعة لجماعة المدرسین بقم المشرفة،.
[30] الطبرسی الفضل بن الحسن. ( 1373) مجمع البیان فی تفسیرالقرآن، تحقیق: السید هاشم الرسولی المحلاتی، مکتبة المعارف الاسلامیّه.
[31] عبدالباقی محمد فواد. (‌1407). المعجم المفهرس لالفاظ القرآن الکریم. بیروت: دارالفکر.
[32] عضیمه، صالح.(1381). معناشناسی واژگان قرآن، چاپ اوّل، ترجمه سید حسین سیدی، مشهد: به نشر: انتشارات آستان قدس رضوی.
[33] عضیمه، صالح.(1392). معناشناسی واژگان قرآن، چاپ چهارم، ترجمه سید حسین سیدی، مشهد: به نشر: انتشارات آستان قدس رضوی.
[34] فخر رازی محمدبن عمر. (‌1995). التفسیرالکبیر، اعداد: محمد عبدالرحیم، دارالفکر.
[35] الفیروز آبادی ، محمد بن یعقوب. ( 1412). القاموس المحیط، بیروت: داراحیاء التراث العربی.
[36] قره خانی، ناصر. (‌1397). بررسی معنی‌شناسی واژه ذلّت در نهج‌البلاغه با رویکرد با هم‌آیی هم‌نشینی و جانشینی،‌ مجله:پژوهشنامه نهج البلاغه زمستان، شماره24 1 تا 19.
[37] قنبری، بخشعلی و صبوری، افسانه . (‌1399)‌. معناشناسی واژگان هم‌نشین حریت در نهج‌البلاغه،‌ مجله:پژوهش های نهج البلاغه زمستان ، شماره 67 169 تا 189 .
[38] لاینز، جان. (1391). درآمدی بر معناشناسی زبان، ترجمه کورش صفوی، تهران: علمی.
[39] المصطفوی حسن. ( 1368). التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، الطبعة الاولی، طهران: وزارة الثقافة و الارشاد الاسلامی، الدائرة العامة للمرکز و العلاقات الثقافیة، جمهوریة ایران الاسلامیة.
[40] المولی محسن الکاشانی، محمد بن المرتضی. (‌1383). محجة البیضاء‌ فی تهذیب الاحیاء‌، الطبعة الثانیة،‌ تصحیح و تعلیقک علی اکبر الغفاری،‌ قم: انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
[41] النراقی، محمدمهدی. (بی تا). جامع السعادات، تصحیح: السیدمحمد کلانتر، نجف: منشورات جامعة النجف الدینیة.
[42] نورمحمدی، احد. ( 1395). مفهوم شناسی واژه فسق و حوزه معنایی آن در قرآن کریم،‌ احسن الحدیث بهار و تابستان ، شماره 1 27 تا 43.
دوره 2، شماره 3
پاییز 1403
پاییز 1403
صفحه 16-33

  • تاریخ دریافت 19 مهر 1403
  • تاریخ بازنگری 21 آبان 1403
  • تاریخ پذیرش 27 آذر 1403