پژوهش های معناشناختی متون ادبی

پژوهش های معناشناختی متون ادبی

تحلیل معناشناختی نظریه‌های زیبایی در ادبیات قرآن: مقایسه دیدگاه‌های محمد المحص و علامه طباطبایی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری، گروه فلسفه هنر، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه بوعلی سینا، همدان، ایران.
2 دانشیار، گروه فلسفه هنر، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه بوعلی سینا، همدان، ایران.
3 دانشیار، گروه فلسفه هنر، دانشکده مطالعات نظری هنر، دانشگاه هنر و اندیشه اسلامی، قم، ایران.
چکیده
زیبایی‌شناسی (استتیک) به‌عنوان شاخه‌ای مستقل از فلسفه، نخستین‌بار در قرن هجدهم توسط بومگارتن و با معنای "ادراک حسی" مطرح شد. با گسترش مطالعات شرق‌شناسی، توجه به زیبایی‌شناسی در حوزه مطالعات اسلامی نیز افزایش یافت و اصطلاح "علم الجمال" به‌عنوان معادل استتیک وارد این حوزه شد. در نتیجه، پژوهشگران بسیاری با تحلیل منابع اسلامی به‌ویژه قرآن کریم تلاش کردند مبانی نظری این علم را استخراج کنند که به ظهور دو دیدگاه کلی انجامید. نگاه نخست که نگاه رایج و غالب است، «جمال» را کلیدواژه اصلی زیبایی در قرآن می‌داند. در این پژوهش کتاب محمد الحمص به عنوان نماینده این نوع نگاه مورد بررسی قرار گرفته است. در مقابل، دیدگاه دوم بر «حسن» به‌عنوان بنیان اصلی زیبایی در متون اسلامی تأکید می‌کند و مفاهیمی چون جمال را نیز ذیل آن تعریف می‌نماید. که نماینده آن در پژوهش حاظر نظر علامه طباطبایی است که در مقاله حسن بلخاری به آن پرداخته شده است. این پژوهش با رویکرد تحلیلی-تفسیری، و با هدف نقد و داوری میان این دو نظریه بررسی معناشناختی دو واژه «حسن» و «جمال» در قرآن را مورد بحث قرار داده و به این پرسش پاسخ می‌دهد که معنای کدام ‌یک از این دو واژه دلالت بیشتری بر زیبایی، به‌ویژه زیبایی ظاهری چهره، دارد؟ نتایج نشان می‌دهد که از نظر معنا اکثر کاربردهای «جمال» در قرآن دلالت مستقیم بر زیبایی نداشته و باید در حوزه اخلاق دسته بندی شود. در مقابل، «حسن» به حقیقتی کلی اشاره دارد که زیبایی چهره را نیز در بر می‌گیرد. لذا با بررسی واژگانی و در متن قرآن می‌توان گفت نگاه طباطبایی به حقیقت نزدیک‌تر است، هرچند تحلیل ایشان با نگاهی عرفانی ارائه شده است.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

A Semantic Analysis of Aesthetic Theories in Quranic Literature: A Comparative Study of Muhammad al-Muḥas's and Allama Tabatabai's Viewpoints

نویسندگان English

Mohamad Mahdi Mosayebi 1
Ali Salmani 2
Seyed Razi Mousavi 3
1 PhD Student, Department of Philosophy of Art, Faculty of Art and Architecture, Bu-Ali Sina University, Hamadan, Iran.
2 Associate Professor, Department of Philosophy of Art, Faculty of Art and Architecture, Bu-Ali Sina University, Hamadan, Iran.
3 Associate Professor, Department of Philosophy of Art, Faculty of Theoretical Studies of Art, University of Islamic Art and Thought, Qom, Iran.
چکیده English

Aesthetic theory, as an independent branch of philosophy, was first introduced in the 18th century by Alexander Gottlieb Baumgarten, with the meaning of "sensory perception." Today, in Islamic/Arabic studies 'Ilm al-Jamal' is considered the equivalent to aesthetics. So many scholars have sought to derive the theoretical foundations of this discipline by analyzing Islamic sources, particularly the Qur'an, leading to the emergence of two overarching perspectives. The first, more prevalent view identifies "Jamal" (beauty) as the primary concept of aesthetics in the Qur'an, exemplified by the work of Muhammad al-Homs, examined in this study. The second perspective emphasizes "Husn" (goodness) as the foundational concept of beauty in Islamic texts, with terms like 'Jamal' being subsumed under it. This perspective is represented in the present research by Allama Tabatabai's interpretation, as discussed in Hassan Bolkhari’s article. Adopting an analytical-exegetical approach, this study critically evaluated these theories by conducting a semantic analysis of the terms "Husn" and "Jamal" in the Qur'an. It seeks to answer which of these terms more directly signifies beauty, particularly the beauty of the human face. The findings indicate that most occurrences of "Jamal" in the Qur'an do not directly signify beauty and are more appropriately classified under the domain of ethics. In contrast, "Husn" refers to a broader reality that encompasses physical beauty, including facial attractiveness. Therefore, through a lexical and contextual analysis of the Qur'an, it can be concluded that Tabatabai’s perspective aligns more closely with the truth, despite being presented from a mystical lens

کلیدواژه‌ها English

Quran
Jamal
Husn
Beauty
Ethics
* قرآن کریم (ترجمه انصاریان).
[1] ابن ابی الحدید، عبد الحمید بن هبه الله، 1404، شرح نهج البلاغه لان ابی الحدید، قم، چاپ اول.
[2] ابن بابویه، محمد بن على، 1376ش، الأمالی( للصدوق) - تهران، چاپ: ششم.
[3] ابن سیده، ابی الحسن علی بن اسماعیل، النحوی اللغوی الاندلسی، 1417 ق، المخصص-  بیروت، چاپ اول.
[4] ابن فارس، أحمد بن فارس، 1404ق، معجم مقاییس اللغة - قم، چاپ: اول.
[5] ابن منظور، محممد بن مکرم، 1414 ق، لسان العرب-بیروت، چاپ سوم.
[6] آذرنوش، آذرتاش، 1386 ش، فرهنگ معاصر عربی- فارسی- تهران، چاپ هشتم.
[7]اربلی، علی بن عیسی، 1381، کشف الغمه فی معرفه الائمه (ط-القدیمه)، تبریز، چاپ اول.
[8] أزدى، عبدالله بن محمد، 1387، کتاب الماء - تهران، چاپ: اول.
[9] الازدی، ابی بکر محمد بن الحسن بن درید، 1426 ق، جمهرة اللغة – بیروت، چاپ اول.
[10] البستانی، فؤاد افرام، 1375 ش، فرهنگ ابجدی– تهران، چاپ: دوم.
[11] البستانی، فؤاد افرام، 1427 ق، المجانی الحدیثة – قم، چاپ: اول.
[12] بلخاری و قهی، حسن، 1395، مفهوم زیبایی و مبانی زیبایی‌شناسی در قرآن، نشریه هنرهای زیبا-هنرهای تجسمی، دوره 22، شماره 4.
[13] بلر، شیلا- بلوم، جاناتان، 1378، سراب هنر اسلامی، تاملاتی در مطالعه حوزه ای سیال، مجله باستان شناسی و تاریخ، سال بیست سوم، شماره اول.
[14] پازوکی، شهرام، 1392، حکمت هنر و زیبایی در اسلام، موسسه تالیف و ترجمه و نشر آثار هنری متن، تهران.
[15] پاکتچی، احمد، 1394ش، فقه الحدیث مباحث نقل به معنا- تهران، چاپ اول.
[16] تاتارکیویچ، ولادیسلاف، 1392، تاریخ زیبایی‌شناسی (ترجمه سید جواد فندرسکی)، نشر علم، تهران.
[17] الثعالبی، ابی منصور، 1420 ق، فقه اللغه و السر العربیه – بیروت.
[18] حسینی زبیدی، محمد مرتضی، 1414 ق، تاج العروس من جواهر القاموس- بیروت، چاپ اول.
[19] دهخدا، علی اکبر، لغت نامه بزرگ دهخدا- تهران.
[20] دوفصلنامه تخصصی پژوهش‌های میان رشته ای قرآن کریم، سال پنجم، شماره اول، بهار و تابستان ،1393 ص 22 7.
[21] راغب اصفهانى، حسین بن محمد، 1412ق، مفردات ألفاظ القرآن - بیروت - دمشق، چاپ: اول.
[22] رنجبر، مریم السادات، 1374، فرهنگ فروزانفر- اصفهان.
[23] زمخشری، محمود بن عمر، الکشاف عن حقایق غوامض التنزیل و عیون الاقاویل فی وجوه التأویل- دمشق.
[24] سلمانی، علی، 1392، مفهوم ذوق هنری در سنت زیباشناسی تجربه گرای قرن هجدهم، فرهنگستان هنر، تهران.
[25] شیخ حر عاملی، محمد بن حسن، 1409، وسائل الشیعه، قم، چاپ اول.
[26] صالح بن عباد، اسماعیل بن عباد، 1414، المیط فی اللغه-بیروت، چاپ اولس.
[27] عبد الجواد، محمد الحمص، 2005، الجمال فی القرآن الکریم مفهومه ومجالاته، کتب عربیه.
[28] عسکرى، حسن بن عبدالله، 1400ق، الفروق فی اللغة - بیروت، چاپ: اول.
[29] علوی، محمد بن علی بن الحسین، 1428، المناقب (للعلوی)، الکتاب العتیق، قم.
[30] فخر رازی، محمد بن عمر، 1420 ق، التفسیر الکبیر- بیروت.
[31] فراهیدى، خلیل بن أحمد، 1409ق، کتاب العین - قم، چاپ: دوم.
[32] فراهیدى، خلیل بن أحمد، 1409ق، کتاب العین - قم، چاپ: دوم.
[33] فصلنامه علمی پژوهشی مطالعات اسلامی، 1387، دوره 40، شماره 2.
[34] فیض کاشانى، محمد محسن بن شاه مرتضى، 1415 ق، تفسیر الصافی - تهران، چاپ: دوم.
[35] القاسم بن سلام، ابی عبید، 1426 ق، الغریب المصنف- بیروت، چاپ اول.
[36] قمى، على بن ابراهیم، 1404ق، تفسیر القمی - قم، چاپ: سوم.
[37] کلینى، محمد بن یعقوب، 1407ق، الکافی (ط - الإسلامیة) - تهران، چاپ: چهارم.
[38] مجله علمی-ترویجی مشکوه، شماره 103، تابستان 1388.
[39] محمد المحص، عبد الجواد، 2005، الجمال فی القرآن الکریم مفهومه ومجالاته، نشرکتب عربیة.
[40] مشکور، محمد جواد، بی تا، فرهنگ تطبیقی عربی با زبان های سامی و ایرانی – تهران.
[41] موسوی گیلانی، سید رضی، درآمدی بر روش شناسی هنر اسلامی، نشر ادیان، تابستان 1390.
[42] نشریه مکتب اسلام، شماره 7، سال 1388.
[43] واعظ زاده خراسانی، محمد، 1435ق، المعجم فی اللغة القرآن و سر بلاغته- مشهد، چاپ اول.
[44] Fraenkel, Siegmund, 1886, Die Aramaischen Fremdworter Im Arabischen, E. J. Brill.
[45] T.K. Cheyne And J. Sutherland Black, 2003, Encyclopeadia Biblica, Thoemmes press.
[46] oung, LL.D., Robert, 1977, Analytical Concordance To The Holy Bible, London.
[47] Merriam-Webster's Collegiate Dictionary, 2003.
[48]The  Encyclopedia  Jewish, 1991 edition.
[49] Art Education Department, Faculty of Education, King Saud University, 29 May 2021.
دوره 2، شماره 3
پاییز 1403
پاییز 1403
صفحه 72-91

  • تاریخ دریافت 12 آبان 1403
  • تاریخ بازنگری 26 آذر 1403
  • تاریخ پذیرش 19 آذر 1403