پژوهش های معناشناختی متون ادبی

پژوهش های معناشناختی متون ادبی

بررسی وجوه معنایی، ادبی و اصولی مباحث الفاظ در مسیر استنباط: (تأملی بر جایگاه ادبیات عربی در اصول فقه)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری، گروه زبان وادبیات عربی، دانشکده ادبیات و زبان‌ها، دانشگاه اراک، اراک، ایران.
2 استادیار، گروه زبان وادبیات عربی، دانشکده ادبیات و زبان‌ها، دانشگاه اراک، اراک، ایران.
3 استاد، گروه زبان وادبیات عربی، دانشکده ادبیات و زبان‌ها، دانشگاه اراک، اراک، ایران.
4 استاد، گروه زبان وادبیات عربی، دانشکده ادبیات و زبان ها، دانشگاه اراک، اراک، ایران.
چکیده
این مقاله به بررسی وجوه ادبی و اصولی مباحث الفاظ در استنباط فقهی با رویکرد معناشناختی می‌پردازد. مسائلی چون «وضع»، «دلالت»، «اراده استعمالی و جدّی شارع» در اینجا بررسی می‌شوند. با توجه به گرایش‌های مختلف زبانی و نشانه‌های زبانی در رسیدن به «مدلول» و تأثیر پس‌زمینه ی متن بر فهم آن، «قواعد زبانی مشترک»، «توجّه به قصد مؤلّف» و «عینیّت معنا» به‌عنوان مسائل اصولی مطرح می‌شوند. این پژوهش نشان می‌دهد که مباحث الفاظ در علم اصول، با دلائل لفظی و تشخیص ظهورات لغوی و عرفی، نقش مهمی در شناخت معانی واژگان، ترکیب جملات و تعیین ویژگی‌های معنایی واژه‌ها ایفا می‌کند و کاربرد گسترده‌ای در استنباط احکام فقهی دارد. مقاله تأکید می‌کند که طرح مباحث الفاظ در اصول فقه، نشان‌دهنده نیاز عالم اصولی به این مباحث با رویکرد «معناشناختی»، برای دستیابی دقیق به مراد متکلم و استنباط صحیح احکام است. این پژوهش با استفاده از روش «تحلیلی،توصیفی»، به بررسی مصادیقی چون «مشتق» از متن آیات و احادیث در قالب شناخت معنی پرداخته و مستنبط را در ارائه حکم فقهی در مسائل مستحدثه چون«سرقفلی»،« شطرنج »،«بیت کوین» و دیگر رمز ارزها کمک نموده است و همچنین به مباحث زبانی مرتبط با «وضع»، «استعمال» و «دلالت الفاظ» در اصول فقه می‌پردازد که یا در علوم ادبی مطرح نشده‌اند و یا به‌اندازه کافی مورد بررسی قرار نگرفته اند. به عبارت دیگر فرآیند تکمیل ظهورات معنی در استنباط فقهی را بررسی کرده است.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Semantic, Literary, and Jurisprudential Aspects of Linguistic Expressions in Legal Interpretation: A Reflection on the Role of Arabic Literature in the Principles of Islamic Jurisprudence

نویسندگان English

Abdollah Mahdaviykta 1
Mohammad Jorfi 2
Seyyed Abulfazl Sajjadi 3
Ibrahim Anari Bozchallouei 4
1 PhD Student, Department of Arabic Language and Literature, Faculty of Literature and Languages, Arak University, Arak, Iran.
2 Assistant Professor, Department of Arabic Language and Literature, Faculty of Literature and Languages, Arak University, Arak,.
3 Professor, Department of Arabic Language and Literature, Faculty of Literature and Languages, Arak University, Arak, Iran.
4 Professor, Department of Arabic Language and Literature, Faculty of Literature and Languages, Arak University, Arak, Iran.
چکیده English

This study examines the literary and jurisprudential dimensions of linguistic expressions in the process of legal interpretation, applying a semantic approach to the analysis. Key issues such as designation (wadh), signification (dalālah), and the differentiation between the intentional and practical will (irādah isti‘mālī vs. irādah jiddī) of the legal authority are explored. Given the diverse linguistic tendencies and textual markers involved in deriving meaning (madlūl)—alongside the impact of contextual background on comprehension—the study identifies common linguistic principles, authorial intent, and semantic objectivity as essential components within legal hermeneutics. The findings suggest that discussions of linguistic expressions in Usul al-Fiqh (principles of jurisprudence) rely heavily on textual reasoning, lexical clarity, and customary linguistic interpretations. These elements are crucial in determining the precise meanings of words, sentence constructions, and semantic features, all of which have wide applications in Islamic legal reasoning. The study emphasizes that the systematic treatment of linguistic expressions within jurisprudential methodology reflects the fundamental necessity for scholars in legal hermeneutics to apply semantic analysis in order to ensure an accurate understanding of a speaker’s intended meaning and to derive sound legal rulings. Employing a descriptive-analytical approach, this study explores case examples such as the derivation of legal principles (mushtaq) from Quranic verses and Hadith texts, offering insights into the semantic implications for contemporary jurisprudential matters—including usufruct rights (sarf al-milk), chess (shatranj), Bitcoin, and other cryptocurrencies. Furthermore, the study engages with linguistic debates surrounding designation (wadh), usage (isti‘māl), and word signification (dalālat al-alfāz)—issues that have either not been extensively examined in literary disciplines or remain insufficiently analyzed within jurisprudence. Ultimately, the research traces the process by which semantic manifestation (ẓuhūr al-ma‘nā) is refined and completed in legal reasoning.

کلیدواژه‌ها English

Principles of jurisprudence
Arabic literature
Inference
Situation
Implication
Semantic
Derivative
قرآن کریم
[1]  ابن جنی الموصلی، أبو الفتح عثمان(392)، الخصائص: مصر، نشر عامه.
[2]  ابن منظور ،محمد بن مکرم بن على، أبو الفضل، جمال الدین انصاری إفریقى (1414 )، لسان العرب : دار صادر، بیروت.
[3]  آخوند خراسانی، محمد کاظم (1381)، کفایه:  جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ایران.
[4]  اصفهانی،محمدتقی(1429)، هدایه المسترشدین: دفتر انتشارات اسلامی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم ،ایران.
[5]  ایزوتسو، توشی هیکو(۱۳۹۰)، ساختمان معنایی اخلاق دینی در قرآن: ترجمه دکتر فریدون بدره‌ای، تهران، انتشارات  قلم، تهران
[6]  حیدری، على نقى( ۱۳۸۹)، اصول الاستنباط فی الفقه: ترجمه عباس زراعت و حمید مسجد سرایی، انتشارات پیام  نوآور حقوق اسلامی، تهران.
[7]  خمینى، روح‌الله(1370)، مناهج الوصول العلم الاصول: موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، قم . 
[8]  رشتی،میرزا حبیب الله(1370 )، بدائع الافکار: موسسه آل البیت علیهم‌السلام لإحیاء التراث،قم.
[9]  رضائی حدائق ( 1385 )، زبان شناسی و علم اصول فقه: نشریه زبان و ادب فارسی ، شماره200.
[10]   سالمی رحیم و صالح جواد(1397 )، نقش و کاربرد حدیث در مباحث الفاظ اصول فقه:پژوهشنامه علوم حدیث  تطبیقی سال پنجم پاییز و زمستان شماره 9. 
[11]   سبحانی ،جعفر( 1385)، الموجز فی أصول الفقه: ترجمه عدالت، على، - قم.
[12]   سلیمانی،ایران(1399)،روشهای معناشناسی در علم اصول: فصلنامه علمی پژوهشی فقه و مبانی‌حقوق اسلامی،13،
[13]   سیوطی، عبدالرحمن بن ابی‌‌بکر (911ه.ق)، الإقتراح فی علم أصول النحو، نشر ادب حوزه،قم.
[14]   شعیری، حمیدرضا ( ۱۳۸۸ ) مبانی معناشناسی نوین: انتشارات سمت. تهران .
[15]   صادقی، حسن،(1390 )، نقش دانش اصول فقه در تفسیر قرآن از دیدگاه علامه طباطبائی: سال چهارم.
[16]   صدر، محمد باقر(1417)، بحوث فی علم الأصول: مؤسسة دائره المعارف الفقه، قم ، ایران.
[17]   صفار،ابن فروخ (1404)، بصائر الدرجات: کتابخانه مرعشی نجفی، قم.
[18]   صفوی، کوروش( ۱۳۸۲)، معنی شناسی کاربردی: انتشارات همشهری، تهران.
[19]   صفوی، کوروش( ۱۳9۲ )، درآمدی بر معنی شناسی: انتشارات پژوهشکده فرهنگ و هنر،تهران.
[20]   طباطبایی، سید محمدرضا (1396)، صرف ساده، دارالعلم،قم.
[21]   عبدالمنعم، محمود عبدالرحمن(2011 )، معجم المصطلحات و الألفاظ الفقهیه: دارالفضیله، قاهره. 
[22]   فرهنگ‌نامه اصول فقه (1389 )، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، قم.
[23]   فیاض ،محمداسحاق(1422)، محاضرات فی أصول الفقه: تقریرات درس خویی، قم.
[24]   کلینی، محمد بن یعقوب بن اسحاق ( 1407)، اصول کافی: دارالحدیث، قم.
[25]   گرجی، ابوالقاسم(1385)، ادوار اصول فقه: نشر میزان - تهران – ایران.
[26]   مختار عمر احمد( ۱۳۸۵)، معنا شناسی: ترجمه حسین سیدی، مشهد، انتشارات فردوسی مشهد.
[27]   مظفر، محمدرضا ( ١٣٧٦)، اصول الفقه: ترجمه علیرضا هدایی، انتشارات حکمت، تهران.
[28]   ملکیان، مصطفی (1384)، مباحث الفاظ اصول فقه در میان دانشهای زبانی و تبارشناسی: مجله نقد و نظر، 39.
[29]   واعظی، احمد (۱۳۸۹ )، درآمدی بر هرمنوتیک: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه، تهران .
[30]   جوادی آملی، عبدالله ( ۱۳۷۹)، تفسیر تسنیم: مرکز نشر اسراء، قم. 
[31]   حائری اصفهانی ،محمدحسین ( 1404 )، فصول الغرویه: دار الاحیاء العلوم الاسلامیه،ایران.   
 
[32]    Croft, William. 1991. Syntactic Categories and Grammatical Relations: The Cognitive  Organization of Information. Chicago: University of Chicago Press) 
[33]    Langacker, Ronald. 1987. Foundations of Cognitive Grammar. Vol. 1 Theoretical 
[34]    Prerequisites & Vol. 2 Descriptive Application. Stanford: Stanford University Press 
[35]  Lakoff, George and Mark Johnson. 1980, Metaphors We Live By. Chicago: University  of Chicago Press
دوره 3، شماره 1
بهار 1404
بهار 1404
صفحه 55-72

  • تاریخ دریافت 19 بهمن 1403
  • تاریخ بازنگری 21 اردیبهشت 1404
  • تاریخ پذیرش 21 اردیبهشت 1404