پژوهش های معناشناختی متون ادبی

پژوهش های معناشناختی متون ادبی

بررسی تحلیلی - انتقادی معناشناسی ساخت‌های مصدری عربی از دیدگاه عبدالقاهر جرجانی و ابوحیان اندلسی در قرآن؛مطالعه موردی مصادر مضاف، صریح و مؤوّل

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
حمید عباس‌زاده کاظم آبادی 1
علیرضا خوئینان 2
1 استادیار، گروه زبان و ادبیات عرب، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، مشهد، ایران.
2 سایر، حوزه علمیه خراسان، مدرسه علمیه عالی نواب، مشهد، ایران.
10.22034/sslt.2025.2053118.1085
چکیده
یکی از هدف‌های علم معانی، بیان تفاوت‌ معنایی ساختارهای متشابه است. بلاغت‌دانان مسلمان با مطالعه این ساختارها در قرآن، آثاری تحلیلی برجای نهاده‌‌اند. یکی از ساختارهای پربسامد و متنوع، ساختارهای مصدری است که در پردازش معنا نقشی چشمگیر دارند. از این رو عبدالقاهر جرجانی و ابوحیان اندلسی با بررسی کاربردهای مصدر مضاف و مصدر مؤول دو دیدگاه متفاوت ارائه کردند. این نوشتار تحلیلی – انتقادی، کوششی است برای تعیین دیدگاه درست درباره تحلیل معنایی مصدر مضاف و مصدر مؤول. بدین منظور دیدگاه‌های آنان درباره سه گونه یادشده مصدر با تطبیق بر شماری از آیات قرآن، و بررسی دیدگاه‌های برخی مفسران و فقها ارزیابی شد. عبدالقاهر مصدر مضاف به فاعل را نشانه وقوع حدث می‌داند؛ امّا مصدر مضاف به مفعول و مصدر مؤوّل، را دالّ بر تحقّق حدث نمی‌داند. ابوحیان در هر دو مورد با عبدالقاهر مخالف است. تحلیل شواهد قرآنی، دیدگاه عبدالقاهر را تأیید می‌کند. از این رو در ترجمه و تحلیل قرآن کریم و دیگر متون، باید دلالت مصدر مضاف به فاعل بر وقوع، و مصدر مضاف به مفعول و مصدر مؤوّل بر عدم وقوع، لحاظ گردد.
کلیدواژه‌ها
مصدر مضاف. مصدر مؤول
تحلیل معنایی
عبدالقاهر جرجانی
ابوحیان اندلسی

عنوان مقاله English

A Critical Analytical Study of the Semantic Functions of Arabic Verbal Nouns in the Quran from the Perspectives of Abd al-Qahir al-Jurjani and Abu Hayyan al-Andalusi: A Case Study of Idafa, Explicit, and Interpreted Verbal Nouns

نویسندگان English

Hamid Abbaszadeh Kazemabadi 1
Alireza Khoainian , 2
1 Assistant Professor, Department of Arabic Language and Literature, Razavi University of Islamic Sciences, Mashhad, Iran.
2 Others, Khorasan Seminary, Navab Higher Seminary, Mashhad, Iran.
چکیده English

One of the fundamental objectives of Ilm al-Ma‘ani (the science of meaning) is to distinguish semantic variations between structurally similar linguistic forms. Muslim rhetoricians, through their studies of the Quran, have produced extensive analytical works on these structures. Among the most frequent and highly nuanced formations in Quranic discourse are verbal noun constructions, which play a crucial role in meaning formation and rhetorical effect. In this regard, Abd al-Qahir al-Jurjani and Abu Hayyan al-Andalusi proposed divergent perspectives on the semantic applications of Idafa (possessive) and interpreted verbal nouns. This critical-analytical study aims to evaluate the contrasting positions of the noted perspectives, providing a systematic semantic analysis to determine the most accurate interpretative approach. To achieve this, the research compares their arguments across the three types of verbal nouns mentioned, correlating their views with Quranic verses, alongside insights from exegetes and jurists. Al-Jurjani argues that Idafa verbal nouns connected to a subject indicate the actual occurrence of an event, whereas those linked to an object—as well as interpreted verbal nouns—do not necessarily denote an event’s realization. Abu Hayyan, however, disagrees on both accounts. Quranic textual analysis supports al-Jurjani’s position, demonstrating that Idafa verbal nouns referring to subjects signify event occurrence, while those linked to objects—and interpreted verbal nouns—lack explicit event realization. Consequently, in Quranic translation and interpretative analysis, scholars must take these semantic distinctions into account to preserve textual accuracy and legal reasoning in Islamic jurisprudence.

کلیدواژه‌ها English

Jorjani
Abuhayyan
Componential analysis
Idafa verbal noun
Interpreted verbal noun
*قرآن کریم
[1]  ابن الانباری، عبد الرحمن بن محمد (1428ق): «الانصاف فی مسائل الخلاف بین النحو البصریین و الکوفیین»، بیروت: المکتبة العصریة، چاپ اول.
[2]  ابن شرفشاه، حسن ‌بن‌ محمد (1427 ق): «البسیط فی شرح الکافیه»، به تحقیق حازم سلیمان حلّی، قم: المکتبة الأدبیة المختصة، چاپ اول.
[3]  ابن عاشور، محمدطاهر (1420 ق): «تفسیر التحریر و التنویر»، بیروت: مؤسسة التاریخ العربی، چاپ اول ‏.
[4]  ابن عربشاه، ابراهیم بن محمد (بی‌تا): «الأطول شرح تلخیص مفتاح العلوم»، به تحقیق عبدالحمید هنداوی، بیروت: دار الکتب العلمیة، چاپ اول.
[5]  ابن عصفور، على بن مومن‏ (1418ق): «المقرب و معه مثل المقرب»، به تحقیق علی محمد معوض، بیروت: دار الکتب العلمیة، چاپ اول.
[6]  ابن هشام، عبد الله بن یوسف‏ (1429ق): «أوضح المسالک إلى ألفیة ابن مالک»، به تحقیق محمد محیى الدین‏ عبدالحمید، بیروت: المکتبة العصریة، چاپ اول.
[7]  ابن هشام، عبد الله بن یوسف‏ (1410ق): «مغنی اللبیب عن الکتب الأعاریب»، قم: کتابخانه حضرت آیت الله العظمی مرعشی نجفی( ره)، چاپ چهارم.
[8]  ابن یعیش، یعیش بن علی (بی‌تا): «شرح المفصل للزمخشری»، به تحقیق احمد علی احمد، به تصحیح اسماعیل عبدالجواد عبدالغنی، قاهره: المکتبة التوفیقیة، چاپ اول.
[9]  ابوحیان، محمد بن یوسف (بی‌تا): «ارتشاف الضرب من لسان العرب»، به تحقیق رجب عثمان محمد، قاهره: المکتبة الخانجی.
[10]   ابوحیان، محمد بن یوسف (1420ق): «البحر المحیط فی التفسیر»، به تحقیق صدقی محمد جمیل، بیروت: دار الفکر، چاپ اول.
[11]   ابوحیان، محمد بن یوسف (1418ق): «التذییل و التکمیل فی شرح کتاب التسهیل»، به تحقیق حسن هنداوی، دمشق: دار القلم، چاپ اول.
[12]   ابوحیان، محمد بن یوسف (1418ق): «التذییل والتکمیل فی شرح کتاب التسهیل»، به تحقیق حسن هنداوی، ریاض: دار کنوز إشبیلیا، چاپ اول.
[13]   البدوی، نیفین أحمد عیسی؛ مبارک عبیدات، محمود (2015م): «المصدر المؤوّل دراسة نحویة دلالیة فی السیاق القرآنی»، عمان: جامعة العلوم الإسلامیة العالمیة، کلیّة الدراسات العلیا، قسم اللغة العربیة.
[14]   الاسترآبادی، محمد بن حسن‏ (1384ش): «شرح الرضی على الکافیة»، به تحقیق یوسف حسن عمر، تهران: موسسة الصادق للطباعه و النشر، چاپ اول.
[15]   الاسترآبادی، محمد بن حسن‏ (1402ق): «شرح شافیة ابن حاجب»، بیروت: دار الکتب العلمیة، چاپ اول، بی‌تا.
[16]   جامی. عبدالرحمن بن احمد (1431ق): «شرح الجامی علی الکافیة»، به تحقیق محمد زکیّ الجعفری، قم: دار الحجّة (عج) للثقافة، چاپ اول.
[17]   الجرجانی، عبد القاهر بن عبد الرحمن‏ (1982م): «المقتصد فی شرح الإیضاح»، به تحقیق کاظم بحر المرجان، عراق: دار الرشید للنشر.
[18]   الجرجانی، عبد القاهر بن عبد الرحمن‏ (1422ق): «دلائل الاعجاز فی علم المعانی‏»، به تحقیق عبدالحمید هنداوی، بیروت: دار الکتب العلمیة، چاپ اول.
[19]   حسن، عباس (1431ق): «النحو الوافی»، قم: ذوی القربی، چاپ اول.
[20]   الحسن، محمود (1426ق): «أبنیة المصادر بین الوضع و الاستعمال»، مجلة مجمع اللغة العربیة بدمشق. المجلد (80)، الجزء الثانی، 305 – 334.
[21]   زریه، سارا؛ میمندی، وصال؛ سلمانی مروست، محمدعلی (1395ش): «بررسی کاربرد مصدر مؤوّل به جای مصدر صریح در قرآن کریم»، ایران: دانشگاه یزد، دانشکده زبان و ادبیات، گروه زبان و ادبیات عربی.
[22]   السامرایی، فاضل صالح (1979م): «المصدر الصریح و المؤوّل»، کلّیة الآداب جامعة بغداد، ش 24، 233 - 250.
[23]   السامرایی، فاضل صالح (1428ق): «معانی الأبنیة فی العربیة»، اردن: دار عمار، چاپ دوم.
[24]   السامرایی، فاضل صالح (1420ق): «معانی النحو»، عمان: دار الفکر، چاپ اوّل.
[25]   سمین حلبی، احمد بن یوسف‏ (1414ق): «الدر المصون فى علوم الکتاب المکنون»، به تحقیق احمد محمد صیره، بیروت: دار الکتب العلمیة، منشورات محمد علی بیضون‏، چاپ اوّل.
[26]   سیبویه، عمرو بن عثمان (1410ق): «الکتاب»، بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، چاپ سوم.
[27]   السیوطی، عبد الرحمن بن ابى بکر (بی‌تا): «الأشباه و النظائر فی النحو»، بیروت: دار الکتب العلمیة، چاپ دوم.
[28]   السیوطی، عبد الرحمن بن ابى بکر (بی‌تا): «بغیة الواعاة فی طبقات اللغویین والنحاة»، به تحقیق محمد أبوالفضل إبراهیم، صیدا: المکتبة العصریة، بی‌تا.
[29]   الشهیدالثانی، زین‏الدین بن على‏ (1416ق): «تمهید القواعد»، قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم‏‏، چاپ اول.
[30]   صالح مهدی صالح، شذی؛ السید محمد هاشم، البشری (1424ق): «المصدر المؤوّل فی النصف الثانی من القرآن الکریم»، جامعة أم درمان الإسلامیة، کلّیة الدراسات العلیا، کلّیة اللغة العربیة، قسم الدراسات النحویّة و اللغویّة، سودان.
[31]   الصبان، محمد بن على‏ (1425ق): «حاشیة الصبان على شرح الأشمونى على ألفیة ابن مالک»، به تحقیق عبدالحمید هنداوی، بیروت: المکتبة العصریة، چاپ اول، بی‌تا.
[32]   الطباطبایی، محمدحسین (1390ق): «المیزان فی تفسیر القرآن»، بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات‏، چاپ دوم.
[33]   الطبرسی، فضل بن حسن‏ (1412ق): «تفسیر جوامع الجامع»، به تصحیح ابوالقاسم گرجی، قم: مرکز مدیریت حوزه علمیه قم، چاپ اول.
[34]   الطبرسی، فضل بن حسن‏ (1372ش): «مجمع البیان فی تفسیر القرآن»، به تصحیح فضل الله یزدی طباطبایی و هاشم رسولی، تهران: ناصر خسرو، چاپ سوم.
[35]   عبدالمجید، ابوسعید محمد (1433ق): «دلالة المصدر الترکیبیة فی الآیات القرآنیة»، أبحاث المؤتمر الاتجاهات الحدیثة فی الدراسات اللغویة و الأدبیة، 243 – 263.
[36]   عشایری منفرد، محمد (1391ش): «معناشناسی مصدر مضاف و کاربرد آن در تفسیر المیزان»، معرفت، ش 173، 11 – 20.
[37]   العضیمة، محمد عبدالخالق (بی‌تا): «دراسات لأسلوب القرآن الکریم»، قاهره: دارالحدیث.
[38]   المبرّد، محمد بن یزید (1420ق): «المقتضب»، بیروت: دار الکتب العلمیة، چاپ اوّل، بی‌تا.
[39]   محمدی بامیانی، غلامعلی (1429ق): «دروس فی البلاغة»، بیروت: مؤسسة البلاغ‏، چاپ اول، بی‌تا.
[40]   مزرعی فراهانی، محمدرضا؛ اسمعیلی‌زاده، عباس؛ ایروانی نجفی، مرتضی (1402ش): «تشخیص نقش معنوی مضاف‌الیه در مصدرهای مضاف به فاعل یا مفعول و ترجمه فارسی آن در قرآن کریم»، آموزه های قرآنی، ش 37، 315-339.
[41]   المکودی، عبد الرحمن بن على‏ (1425ق): «شرح المکودی على الألفیة فی علمی الصرف و النحو»، بیروت: المکتبة العصریة، چاپ اول، بی‌تا.
[42]   المنصور، وسمیّة عبدالمحسن (1404ق): «أبنیة المصدر فی الشعر الجاهلی»، کویت: مطبوعات الجامعة، چاپ اوّل.
[43]   موفق محمد المغربی، احمد؛ ابراهیم العموش، خلود (2012م): «المصدر المؤوّل من (أن و الفعل) أشکاله الترکبیة و دلالته السیاقیة سور (البقرة، آل‌عمران، الأعراف) نموذجاً»، الجامعة الهاشمیّة، اردن.
[44]   ناظر الجیش، محمد بن یوسف‏ (1428ق): «شرح التسهیل المسمى تمهید القواعد بشرح تسهیل الفوائد»، قاهره: دار السلام، چاپ اول، بی‌تا.
[45]   نهر، هادی (1429ق): «النحو التطبیقی وفقا لمقررات النحو العربی فی المعاهد و الجامعات العربیة»، اربد: عالم الکتب الحدیث‏، چاپ اول، بی‌تا.
[46]   یعقوب، إمیل بدیع (1427ق): «موسوعة العلوم اللغة العربیة»، بیروت: دار الکتب العلمیة، چاپ اول.
پژوهش های معناشناختی متون ادبی
دوره 3، شماره 1
بهار 1404
بهار 1404
صفحه 90-107

  • تاریخ دریافت 22 بهمن 1403
  • تاریخ بازنگری 21 اسفند 1403
  • تاریخ پذیرش 02 اردیبهشت 1404