پژوهش های معناشناختی متون ادبی

پژوهش های معناشناختی متون ادبی

معنا شناسی واژه«رجاء» در قرآن با تکیه بر روابط همنشینی و جانشینی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی کارشناسی ارشد علوم قرآن و حدیث، دانشگاه بین المللی امام رضا علیه السلام، مشهد، ایران.
2 استادیار گروه قرآن و حدیث دانشگاه بین المللی امام رضا علیه السلام، مشهد، ایران.
چکیده
معناشناسی دانشی است که به مطالعه علمی معانی می پردازد تا با بررسی همه جانبه واژه و روابط آن در جمله، به معنای کاملی دست یابد. یکی از مهم ترین راه هایی که در علم معناشناسی مورد توجه پژوهشگران واقع شده است تکیه بر روابط همنشینی و جانشینی است زیرا با تتبع واژه ها در سیاق آیات می توان به معنای دقیقی از واژه دست یافت. رسالت اصلی این پژوهش معناشناسی واژه رجاء در آیات قرآن با توجه به کلمات همنشین و جانشین است. در این پژوهش ابتدا تمامی موارد کاربرد این واژه در قرآن استخراج شده و سپس واژه‌های همنشین، جانشین و متضاد آن بررسی گردیده‌اند تا نقش آن‌ها در تغییر و تقویت معنای رجاء مشخص شود. این پژوهش تلاش دارد با استفاده از تحلیل سیاقی و روابط واژگانی به معنا و مفهوم دقیق تر و گسترده تری نسبت به مفهوم رجاء و آثار مختلف آن برسد. داده‌های این تحقیق با استفاده از منابع کتابخانه‌ای و به شیوه توصیفی–تحلیلی گردآوری و تحلیل شده‌اند.
با بررسی انجام گرفته این نتیجه حاصل شد که رجاء در لغت به معانی مختلفی چون چشم داشت، آرزو، امید، ترس و... آمده است و ازجمله همنشین های این واژه، واژه«لقاءالله» و«رحمۀ» و«یوم الآخر» است و در محور جانشینی نیز با کلماتی همچون: «لعل»، «عسی»، «لایقنط» و «َامل» رابطه ی همنشینی دارد. از طرفی واژه رجاء با واژه های«یاس»، «قنوط» و«خیبته» رابطه تقابل معنایی دارد.
از آنجا که رجاء درآیات قرآن کریم در مورد امور مختلفی بیان شده است؛ از رهگذر بررسی این آیات و بررسی رابطه همنشینی و جانشینی واژه رجاء چنین برمی آید که امید زمانی پذیرفته و ممدوح است که از مجرای امیدبه خدا گذر کند و در این حالت است که آثار مطلوبی خواهد داشت. در غیر اینصورت چنانچه امید به غیر خدا تعلق داشته باشد نتایج نامطلوبی در زندگی دنیوی و اخروی خواهد داشت. همچنین از نتایج کسب شده چنین بر می آید که واژه رجاء با جانشین های معنایی اش تفاوت هایی دارد که از رهگذر اطلاع از این ظرافت ها می توان فهم دقیق تری از آیات الهی داشت.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Semantic Analysis of the Word "Rajāʾ" in the Qur’an Based on Collocational and Substitutional Relationships

نویسندگان English

Fatemeh Rahbari 1
Marzieh Rostamian 2
1 Master's student of Quran and Hadith Sciences, Imam Reza International University, Mashhad, Iran.
2 Assistant Professor, Quran and Hadith Department, Imam Reza International University, Mashhad, Iran.
چکیده English

Semantics is a discipline that scientifically studies meaning, aiming to achieve a comprehensive understanding of words by examining their relationships within sentences. One of the most important approaches in semantic research is the focus on collocational and substitutional relationships, as analyzing words within the context of Quranic verses can lead to a more precise interpretation.
The main objective of this study is to analyze the semantics of the word Rajāʾ in the Qur’an by examining its collocates and substitutes. First, all occurrences of Rajāʾ in the Qur’an are identified, and then its collocational, substitutional, and antonymic relationships are analyzed to determine their role in shaping and reinforcing its meaning.
This research uses contextual and lexical analysis to arrive at a more accurate and expansive understanding of Rajāʾ and its various implications. The data were collected from library sources and analyzed using a descriptive-analytical method.
The findings show that Rajāʾ carries multiple meanings in classical usage, including expectation, hope, aspiration, and fear. Its common collocates include liqāʾ Allāh (meeting with God), raḥmah (mercy), and yawm al-ākhir (the Last Day). In terms of substitution, Rajāʾ is semantically related to words such as laʿalla (perhaps), ʿasā (it may be), lā yaqnaṭ (do not despair), and āmala (hoped for). Conversely, it has antonymic relationships with yaʾs (despair), qunūṭ (hopelessness), and khaybah (disappointment).
Since Rajāʾ appears in various contexts throughout the Qur’an, the analysis of its collocational and substitutional relationships suggests that hope is considered praiseworthy when directed toward God, producing positive outcomes. However, when hope is placed in anything other than God, it leads to undesirable consequences in both worldly and spiritual life. The study also reveals that Rajāʾ differs meaningfully from its semantic substitutes, and recognizing these nuances contributes to a more precise understanding of Quranic verses.

کلیدواژه‌ها English

Substitution
Rajāʾ (Hope)
Qunūṭ (Hopelessness)
Lā Yaqnaṭ (Do Not Despair)
Liqāʾ Allāh (Meeting with God)
Semantics
Collocation
قرآن کریم
[1] ابن‌درید، محمد بن حسن. (۱۹۸۷م). (جمهره اللغه)، دارالعلم للملایین، چاپ اول، بیروت.
[2] ابن‌زکریا، ابوالحسن احمد بن فارس. (۱۴۰۴ق). (معجم مقاییس اللغة)، مکتب الإعلام الاسلامی، چاپ اول، قم.
[3] ابن‌منظور، محمد بن مکرم. (۱۲۹۹ق). (لسان العرب)، دارالفکر، چاپ اول، بیروت.
[4] ازهری، محمد بن احمد. (۱۴۲۱ق). (تهذیب اللغه)، دار احیاء التراث العربی، چاپ اول، بیروت.
[5] امین، نصرت بیگم. (بی‌تا). (تفسیر مخزن العرفان در علوم قرآن)، بی‌نا، چاپ اول، بی‌جا.
[6] بستانی، فواد افرام. (۱۳۷۵ش). (فرهنگ ابجدی)، اسلامی، چاپ دوم، تهران.
[7] پالمر، فرانک رابرت. (۱۳۹۱ش). (نگاهی تازه به معناشناسی)، نشر مرکز، چاپ ششم، تهران.
[8] جوهری، اسماعیل بن حماد. (۱۴۰۴ق). (الصحاح: تاج اللغة و صحاح العربیة)، دارالعلم للملایین، چاپ سوم، بیروت.
[9] حقی بروسوی، اسماعیل. (۱۴۰۵ق). (تفسیر روح‌البیان)، دارالفکر، چاپ اول، بیروت.
[10]  حمیری، نشوان بن سعید. (۱۴۲۰ق). (شمس العلوم و دواء کلام العرب من الکلوم)، دارالفکر، چاپ اول، دمشق.
[11]  راغب اصفهانی، حسین بن محمد. (۱۴۱۲ق). (مفردات الفاظ قرآن)، دارالشامیه، چاپ اول، بیروت.
[12]  رضائی اصفهانی، محمدعلی. (۱۳۸۷ش). (تفسیر قرآن مهر)، پژوهش‌های تفسیر و علوم قرآنی، چاپ اول، قم.
[13]  زمخشری، محمود بن عمر. (۱۳۸۶ش). (مقدمه الادب)، مؤسسه مطالعات اسلامی دانشگاه تهران، چاپ اول، تهران.
[14]  زبیدی، محب‌الدین ابوفیض سید محمد مرتضی بن محمد. (۱۴۱۴ق). (تاج العروس من جواهر القاموس)، دارالفکر، بی‌ذکر نوبت چاپ، بیروت.
[15]  شرتونی، سعید. (۱۳۷۴ش). (اقرب الموارد فی فصح العربیه والشوارد)، دارالاسوه للطباعه والنشر، چاپ اول، قم.
[16]  صالح، صبحی. (۱۳۷۹ق). (دراسات فی فقه اللغه العربیه)، دارالعلم للملایین، چاپ اول، بیروت.
[17]  صفائی بوشهری، غلامعلی؛ ابن‌هشام، عبدالله بن یوسف. (۱۳۸۷ش). (ترجمه شرح مغنی الادیب)، قدس، چاپ هشتم، قم.
[18]  طبرسی، امین‌الاسلام ابوعلی فضل بن حسن. (۱۴۱۵ق). (مجمع البیان فی تفسیر القرآن)، مؤسسه الاعلمی، چاپ دوم، بیروت.
[19]  طبرسی، فضل بن حسن. (۱۳۸۳ش). (جوامع الجامع)، بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، چاپ اول، مشهد.
[20]  طریحی، فخرالدین. (۱۳۷۹ق). (مجمع البحرین)، دار صادر، چاپ اول، بیروت.
[21]  طوسی، ابوجعفر محمد بن حسن. (۱۴۰۹ق). (التبیان فی تفسیر القرآن)، دفتر تبلیغات اسلامی، چاپ اول، قم.
[22]  طباطبایی، محمدحسین. (۱۴۱۷ق). (المیزان فی تفسیر القرآن)، جامعه مدرسین، چاپ پنجم، قم.
[23]  طیب، سیدعبدالحسین. (۱۳۸۷ش). (اطیب البیان فی تفسیر القرآن)، انتشارات اسلامی، چاپ دوم، تهران.
[24]  فخررازی، محمد بن عمر. (۱۴۲۰ق). (مفاتیح الغیب)، دار احیاء التراث العربی، چاپ سوم، بی‌جا.
[25]  فراهیدی، خلیل بن احمد. (۱۴۰۹ق). (العین)، مؤسسه دارالهجره، چاپ دوم، قم.
[26]  فیومی، احمد بن محمد؛ غزالی، محمد بن محمد؛ رافعی قزوینی، عبدالکریم بن محمد. (۱۴۱۴ق). (المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر للرافعی)، مؤسسه دارالهجره، چاپ دوم، قم.
[27]  قرائتی، محسن. (۱۳۸۳ش). (تفسیر نور)، مرکز فرهنگی درس‌هایی از قرآن، چاپ شانزدهم، تهران.
[28]  قرشی، سیدعلی‌اکبر. (۱۳۷۱ش). (قاموس قرآن)، دارالکتب الاسلامیه، چاپ پنجم، تهران.
[29]  کلینی، محمد بن یعقوب. (۱۴۰۷ق). (اصول کافی)، دارالصعب دارالتعارف، چاپ چهارم، بیروت.
[30]  مطهری، مرتضی. (۱۳۷۶ش). (مجموعه آثار شهید مطهری)، صدرا، چاپ هفتم، قم.
[31]  معرفت، محمدهادی. (۱۴۰۱ش). (علوم قرآنی)، سلیمان‌زاده، چاپ بیست‌ویکم، قم.
[32]  معلوف، لویس. (۲۰۰۰م). (المنجد فی اللغه العربیه المعاصر)، دارالمشرق، چاپ اول، بیروت.
[33]  مصطفوی، حسن. (۱۳۸۵ش). (التحقیق فی کلمات القرآن الکریم)، مرکز نشر آثار علامه مصطفوی، چاپ اول، تهران.
[34]  مکارم شیرازی، ناصر. (۱۳۷۴ش). (تفسیر نمونه)، دارالکتب الاسلامیه، چاپ سوم، تهران.
[35]  مهنا، عبدالله علی. (۱۴۱۳ق). (لسان اللسان)، دارالکتب العلمیه، چاپ اول، بیروت.
[36]  فیسی، علی‌اکبر. (بی‌تا). (فرهنگ نفیسی)، خیام، چاپ اول، تهران.
[37]  هلال، هیثم. (۱۴۲۴ق). (معجم مصطلح الاصول)، دارالجیل، چاپ اول، بیروت.
دوره 3، شماره 2
تابستان 1404
تابستان 1404
صفحه 33-50

  • تاریخ دریافت 28 اردیبهشت 1404
  • تاریخ بازنگری 20 خرداد 1404
  • تاریخ پذیرش 20 خرداد 1404