پژوهش های معناشناختی متون ادبی

پژوهش های معناشناختی متون ادبی

شبکه معنایی«مقتصد» با تکیه بر روابط همنشینی و جانشینی در قرآن کریم

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی کارشناسی ارشد علوم قرآن و حدیث، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه بین المللی امام رضا علیه السلام، مشهد، ایران.
2 استادیار و هیئت علمی گروه الهیات و معارف اسلامی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه بین المللی امام رضا علیه السلام.، مشهد، ایران.
چکیده
لغت "مقتصد" در قرآن کریم به معنای میانه‌روی و تعادل در رفتار و مصرف به کار رفته است. این واژه نه تنها به مفهوم اعتدال در زندگی فردی اشاره دارد، بلکه با مفاهیم کلیدی اقتصادی مانند عدل و قسط نیز ارتباط نزدیکی دارد. در آیات مختلف قرآن، خداوند متعال بندگان خود را به پرهیز از اسراف و تبذیر دعوت فرموده و انفاق با اعتدال را توصیه می‌نماید که این دستورات در راستای تحقق عدالت اجتماعی و اقتصادی در جامعه اسلامی اهمیت ویژه‌ای دارند.
این پژوهش با روش تحلیل معناشناختی ساختارگرا و به صورت کتابخانه ای با تکیه بر روابط همنشینی و جانشینی واژگان در متون قرآنی و تفاسیر منتخب و منابع لغوی به بررسی واژه "مقتصد" در قرآن کریم می پردازد.
تحلیل عمیق‌تر نشان می‌دهد که این واژه می‌تواند به عنوان راهنمایی برای پیاده‌سازی اصول اقتصادی اسلام در زندگی روزمره مورد استفاده قرار گیرد. براساس یافته های پژوهش؛ ویژگی‌های فرد مقتصد در دو ساحت جهان بینی و عملکردی منظومه ای از خصایص ویژه از جمله: انفاق معقول، پرهیز از افراط و تفریط و رعایت اعتدال در مصرف و صرفه جویی، انصاف و دادگری، احترام به حقوق و دوستدار مردم، اهل پایداری و وفای به عهد و... است که همگی به ایجاد جامعه‌ای سالم و متوازن کمک می‌کنند. بنابراین، فهم صحیح این مفهوم می‌تواند نقش مؤثری در تحقق عدالت اقتصادی و اجتماعی و شناخت ابعاد وجودی مقتصد بر اساس معنا و الگوی قرآنی ایفا نماید.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

The Semantic Network of “Muqtasid” Based on Syntagmatic and Paradigmatic Relations in the Holy Qur'an

نویسندگان English

Fatemeh Moradzadeh 1
Nematollah Firoozi 2
1 Master's student of Quranic and Hadith Sciences, Faculty of Humanities, Imam Reza International University, Mashhad, Iran,
2 Assistant Professor and Faculty Member, Department of Theology and Islamic Studies, Faculty of Humanities, Imam Reza International University, Mashhad, Iran.
چکیده English

The word muqtaṣid in the Holy Qur’an denotes moderation and balance in behavior and consumption. It refers not only to personal temperance in daily life but is also closely associated with key economic concepts such as justice (ʿadl) and equity (qiṣṭ). In various Qur’anic verses, Almighty God calls upon His servants to avoid extravagance and wastefulness, and encourages moderate giving (infāq), emphasizing the significance of these directives in promoting social and economic justice within the Islamic community.
This study applies a structuralist semantic analysis, based on library research, to examine the term muqtaṣid in the Qur’an. It focuses on the syntagmatic (collocational) and paradigmatic (substitutional) relationships of this word within Qur’anic texts, selected commentaries, and classical linguistic sources.
A deeper analysis reveals that muqtaṣid can serve as a practical guide for implementing Islamic economic principles in everyday life. According to the findings, the characteristics of a muqtaṣid individual span both worldview and behavioral dimensions, including traits such as reasonable giving, avoidance of excess and deficiency, moderation in consumption, frugality, fairness, justice, respect for others’ rights, compassion, steadfastness, and loyalty. These qualities collectively contribute to the formation of a healthy and balanced society.
Thus, a proper understanding of this concept plays a meaningful role in realizing economic and social justice and in exploring the existential dimensions of muqtaṣid through Qur’anic semantics and ethical models

کلیدواژه‌ها English

Muqtaṣid
Semantic network
Paradigmatic relations
Syntagmatic relations
Semantic opposition
[1] قرآن کریم، ترجمه محمود اشرفی تبریزی.
[2] آلوسی، شهاب الدین محمود بن عبدالله،(1415ق)، «روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی»، بیروت: دار الکتب العلمیة.
[3] ابن بایویه، محمد بن علی،(1361 ش)، «معانی الاخبار»، مصحح علی اکبر غفاری، قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، دفتر انتشارات اسلامی.
[4] ابن عاشور، (1420ق)، «التحریر و التنویر»، موسسه التاریخ.
[5] ابن منظور، محمد بن مکرم، (1419ق)، «لسان العرب»، بیروت، دار احیاء التراث العربی.
[6] ابن کثیر، اسماعیل بن عمر،(1420ق)، «تفسیر ابن کثیر»، بیروت: دارالفکر.
[7] اکبری دستک، فضل اله، (1395ش)، «جایگاه فرهنگ قناعت (اقدام و عمل) و کارکردهای آن در تبیین و تحکیم مبانی اقتصاد مقاومتی از نگاه تعالیم اسلامی»؛ نشریه بصیرت و تربیت اسلامی: بهار.
[8] اندلسی، ابوحیان، (710ق)، «تفسیر بحر المحیط»، بیروت، دارالکتب العلمیه.
[9] ایروانی، جواد، (1391ش) «انسان اقتصادی از دیدگاه قرآن»، آموزه های قرآنی : بهار و تابستان.
[10] ایزوتسو، توشیهیکو، (1387ش)، «خدا و انسان در قرآن»، ترجمه احمد آرام، تهران: نشر فرزان.
[11] ایزوتسو، توشیهیکو، (1361ش)، «مفاهیم اخلاقی دینی در قرآن مجید»، ترجمه فریدون بدره ای، چاپ اول، تهران: نشر فروزان.
[11] بابایی لواسانی، طاهره، (1387 ش)، «فرهنگ واژگان قرآن»، قم، انتشارات اسوه.
[12] باقری، مهری،(1378ش)، «مقدمات زبان شناسی»، تهران: قطره.
[13] بحرانی، سید هاشم بن سلیمان، (1415ق)، «البرهان فی تفسیر القرآن»، قم: مؤسسة البعثة، مرکز الطباعة و النشر.
[14] بی یرویش، مانفرد، (1374ش)، «زبان شناسی جدید»، ترجمه محمدرضا باطنی، تهران: انتشارات آگاه.
[15] پالمر، فرانک رابرت، (1391ش)، «نگاهی تازه به معنی شناسی»، ترجمه کوروش صفوی، چاپ ششم، تهران: نشر مرکز.
[16] پورفرج علیرضا، گیلک حکیم آبادی محمدتقی و حبیب انصاری سامانی؛(1394ش)، «دینداری و رفتار اقتصادی، روش شناسی اقتصاد آزمایشگاهی برای مطالعه انسان اقتصادی اسلام»، مطالعات اقتصاد اسلامی: بهار و تابستان.
[17] جوادی، محمداسلم و امیر نیک پی، (1389ش)، «ایده و مفهوم ساختارگرایی با بررسی آرای سوسور و لوی استروس»، معرفت فرهنگی و اجتماعی، شماره 3، تایستان.
[18] حسینی شیرازی، محمد، (1389ش)، «تبیین القرآن»، بیروت: دارالعلوم.
[19] حلی، حسن بن علی، (1371ش)، «الجوهر النضید»، قم: بیدار.
[20] حمیدی، جاسم، (1400ش)، «معنی شناسی و حوزه معنایی واژه مُقتصد در قرآن و ترسیم الگوی انسان مقتصد»، اولین کنفرانس بین المللی علوم تربیتی، روانشناسی، علوم ورزشی و تربیت بدنی.
[21] حمیری، نشوان بن سعید، (1420ق)، «شمس العلوم و دواء کلام العرب من الکلوم»، دمشق: دارالفکر.
[22] سوسور، فردینان دو، (1394ش)، «دوره زبان‌شناسی عمومی»، ترجمه کوروش صفوی، تهران: هرمس.
[23] صفوی، کوروش، (1379ش)، «نگاهی به تعارض معنایی»، مجلۀ دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی باهنر، کرمان، شماره۱.
[24] صفوی، کوروش، (1392ش)، «درآمدی بر معناشناسی»، چاپ پنجم، تهران: سوره مهر.
[25] طباطبایی، سید محمد حسین، (1417ق)، «المیزان فی تفسیر القرآن»، قم، جامعه مدرسین.
[26] طبرسی، فضل بن حسن، (1372ش)، «مجمع البیان فی تفسیر القرآن»، تهران، انتشارات ناصر خسرو.
[27] طوسی، محمد بن حسن، (بی تا)، «التبیان فی تفسیر القرآن»، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
[28] طیبی، علیرضا و رمضانی، ملیحه، (1395ش)، «معناشناسی استهزا با تأکید بر روابط هم نشینی و جانشینی»، فصلنامه پژوهش های ادبی_قرآنی.
[29] عمید، حسن، (1381ش)، «فرعنگ لغت عمید»، تهران، انتشارات امیر کبیر.
[30] فتحی، علی، قاسم‌پور، محسن، و سید خراسانی، راضیه. ( 1398ش)، «تقابل‌های معنایی حق در قرآن بر اساس معناشناسی ساختگرا». دوفصلنامه علمی پژوهش‌های زبان و متن‌شناسی قرآن، سال دهم، شماره ۱، بهار و تابستان.
[31] قائمی نیا، علیرضا، (1389ش)، «بیولوژی نص»، تهران، انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
[32] قائمی، مرتضی؛ عبدی، صلاح الدین و  ابراهیم احمدی، (1397ش)، «مطالعه مؤلفه های معنایی واژه قرآنی «حمیم» بر مبنای روابط همنشینی و جانشینی»، ادب عربی، پاییز و زمستان.
[33] قرائتی، محسن، (1385ش)، «تفسیر نور»، تهران، مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن.
[34] قرشی، علی اکبر، (1414ق)، «قاموس قرآن»، تهران: دارالکتب الاسلامیه.
[35] لاینز، جان، (1391ش)، «زبان و زبان‌شناسی»، ترجمه محمدرضا باطنی، تهران: انتشارات آگاه.
[36] لسانی فشارکی، محمدعلی؛ اکبری راد، طیبه، (1386ش)، «کاربرد روش های معنی شناسی در قرآن کریم»، مجله صحیفه مبین.
[38] لطفی پور ساعدی، کاظم، (1373ش)، «درآمدی به اصول و روش ترجمه»، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
[39] مجلسی، محمد باقر، (1315ش)، «بحارالانوار»، ج ۲۳، دارالکتب الاسلامیه.
[40] مرسلی، نوش آفرین، مهتدی، حسین و سید حیدر فرع شیرازی، (1397ش)، «معناشناسی واژه «عذاب» در قرآن کریم با تکیه بر روابط هم نشینی و جانشینی»، فصلنامه علمی - پژوهشی، پژوهش های ادبی ـ قرآنی، پاییز.
[41] معین، محمد، (1382ش)، «فرهنگ لغت معین»، تهران، انتشارات زرین.
[42] مکارم شیرازی، ناصر، (1374ش)، «تفسیر نمونه»، تهران، دارالکتب الاسلامیه.
[43] میرباقری، سید محسن، (1384ش)، «سخنی درباره یک اصطلاح قرآنی؛ مقتصد»، مجله رشد آموزش قرآن، شماره ۸، بهار.
[44] نانسی فولر و دانیل هاروود، (2018م)، «اقتصاد مقتصد، مبانی و کاربرد ها»، نیویورک: انتشارات دانشگاه آکسفورد.
[45] نظربیگی، مریم؛ خانلری، جواد؛ نامداری، علی؛ گودرزی، فاطمه و سبزعلی، فاطمه، (1403ق)، «معناشناسی “زینت” در قرآن کریم با تأکید بر روابط همنشینی و جانشینی»، پژوهشنامه تفسیر و زبان قرآن.
[46] واسطى الزبیدی، مرتضی، (1414ق)، «تاج العروس من جواهر القاموس»، مصحح على شیری، چاپ اول، بیروت: دارالفکر.
[47] سایت و مجموعه دانشنامه اسلامی، تاریخ مراجعه: مهر 1403 https://wiki.ahlolbait.com/
[48] سایت و نرم افزار معجم المعانی، تاریخ مراجعه: مهر 1403 https://www.almaany.com/fa/dict
[49] سایت موسسه تبیان، بخش قرآن، تاریخ مراجعه: مهر 1403https://article.tebyan.net/
دوره 3، شماره 2
تابستان 1404
تابستان 1404
صفحه 51-70

  • تاریخ دریافت 31 اردیبهشت 1404
  • تاریخ بازنگری 14 خرداد 1404
  • تاریخ پذیرش 17 خرداد 1404