پژوهش های معناشناختی متون ادبی

پژوهش های معناشناختی متون ادبی

معناشناسی شناختی و تحلیل مفهوم«غم» در غزلیات ابتهاج

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری، گروه زبان و ادبیات فارسی، واحد یادگار امام خمینی (ره)، شهر ری، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.
2 استادیار، گروه زبان و ادبیات فارسی، واحد یادگار امام خمینی (ره)، شهر ری، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.
چکیده
معناشناسی شناختی به‌عنوان رویکردی میان‌رشته‌ای مبتنی بر فرضیه‌های شناختی و ساختارهای ذهنی، چارچوبی نظام‌مند برای بررسی تعامل زبان، معنا و تجربه‌های انسانی فراهم می‌آورد. در این حوزه، نظریه استعاره‌های مفهومی و طرح‌واره‌های تصویری به‌عنوان سازوکارهای بنیادین انتقال معانی انتزاعی به قلمروهای تجربی و عینی، نقش محوری در فهم فرآیندهای معناشناسی و بازنمایی مفاهیم انتزاعی در متون ادبی ایفا می‌کنند. این رویکرد امکان تحلیل دقیق و ساختاریافته مولفه‌های معناشناسانه را فراهم ساخته و به تبیین تعامل مفاهیم ذهنی و زبان‌شناختی می‌پردازد. پژوهش حاضر با رویکرد توصیفی-تحلیلی، به بررسی استعاره‌های مفهومی و تصویری مفهوم غم در غزلیات ابتهاج پرداخته و از طریق تحلیل معناشناسانه و شناختی، نحوه ظهور، بازنمایی و ساختار معنایی این مفهوم را کاوش کرده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که مفهوم غم در اشعار ابتهاج در قلمروهای متنوع هستی‌شناختی، ساختاری، طرح‌واره‌های تصویری و تجربی، با بار معنایی هم مثبت و هم منفی معناشناسی شده است. این مفهوم در حوزه‌های شناختی اشیا، جاندارمداری، طبیعت، سلامت، زمان، مکان و خوراک شکل گرفته و در طرح‌واره‌های تصویری قدرت و حرکت انعکاس یافته است. همچنین، تحلیل معناشناسانه و شناختی حاکی از آن است که مفهوم غم در غزلیات ابتهاج به‌صورت نظام‌مند و منسجم، در چارچوب قلمروهای تجربی مرتبط با آن مستقر شده و از طریق الگوهای شناختی متنوع، به شکلی ملموس و قابل درک برای مخاطب بازنمایی شده است.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Cognitive Semantics and the Concept of “Sorrow” in the Ghazals of Ebtehaj

نویسندگان English

Julia Khani Khalife Mahalle 1
Zohreh Noorae Nia 2
Zohreh Sarmad 2
1 Ph.D. student, Department of Persian Language and Literature, YI.C., Islamic Azad University, Tehran, Iran.
2 Assistant Professor, Department of Persian Language and Literature, YI.C., Islamic Azad University, Tehran, Iran .
چکیده English

Cognitive semantics, as an interdisciplinary approach grounded in cognitive hypotheses and mental structures, provides a systematic framework for exploring the interaction between language, meaning, and human experience. Within this field, conceptual metaphors and image schemas function as fundamental mechanisms for transferring abstract meanings into concrete and experiential domains. These tools play a central role in understanding semantic processes and the representation of abstract concepts in literary texts. This study, using a descriptive-analytical approach, investigates the conceptual and image-based metaphors of sorrow in the ghazals of Ebtehaj. Through cognitive-semantic analysis, it examines how the concept of sorrow emerges, is represented, and is semantically structured in his poetry. The findings reveal that sorrow in Ebtehaj’s poetry is semantically framed with both positive and negative connotations across diverse ontological, structural, image-schematic, and experiential domains. The concept is shaped within cognitive fields such as objects, animacy, nature, health, time, space, and nourishment, and is reflected through image schemas of force and motion. Furthermore, the analysis shows that the concept of sorrow is systematically and coherently embedded within relevant experiential domains and is conveyed to the reader through a range of cognitive patterns in a tangible and comprehensible manner.

کلیدواژه‌ها English

Ebtehaj
Cognitive semantics
Conceptual metaphor
Image schema
Sorrow
کتاب‌ها
[1] قرآن کریم
[2] ابتهاج، هوشنگ (ه. ا. سایه). (1378). سیاه مشق. چاپ دوم. تهران: کارنامه.
[3]_______________. (1384). آینه در آینه: برگزیده شعر هوشنگ ابتهاج؛ به انتخاب دکتر محمدرضا شفیعی‌کدکنی. چاپ دهم. تهران: چشمه.
[4] سجادی، سیدجعفر. (1375). فرهنگ اصطلاحات و تعبیرات  عرفانی. چاپ سوم. تهران: کتابخانه طهوری.
[5] صفوی، کورش. (1384). فرهنگ توصیفی معنا‌شناسی. تهران: فرهنگ معاصر.
[6] عطار، فریدالدین. (1374). تذکرة‌الاولیاء. تصحیح محمد استعلامی. تهران: انتشارات زوار.
[7] غزالی طوسی، ابوحامد محمد. (1386). کتاب الاربعین. ترجمه برهان‌الدین حمدی. چاپ یازدهم. تهران: انتشارات اطلاعات.
[8] کوچش، زولتان. (1393). مقدمه‌ای کاربردی بر استعاره، ترجمه شیرین پور ابراهیم. تهران: سمت.
[9] گوهرین، سید صادق. (1380). شرح اصطلاحات تصوف. چاپ اول. تهران: زوار.
[10]لیکاف، جورج و مارک جانسون. ( 1397 ). استعاره‌هایی که با آن‌ها زندگی می‌کنیم (به پیوست مقاله« نظریه معاصر استعاره‎» ترجمه جهانشاه میرزا بیگی. چاپ اول. تهران: آگاه.
[11] نجم‌الدین‌کبری، احمد‎بن‌عمر‌بن‌محمد. (1368). فوائح الجمال و فواتح الجلال. ترجمة محمدباقر ساعدی. تهران: انتشارات مروی.
مقالات
[12] قائمی، مرتضی؛ اختر ذوالفقاری. (1395). طرح‌واره‌های تصویری در حوزه سفر زندگی دنیوی و اخروی در زبان قرآن، (پژوهش‌های ادبی- قرآنی)، سال چهارم، ش 3، صص 1–22.
 
[13] Johnson, M. (1987). The Body In the Mind: The Bodily Basis of Meaning, Reason and Imagination, Chicago: Chicago University Press.
[14]Lakoff, George. (1987). Woman, Fire, and Dangerous Things: What Categories Reveal about the Mind. IL: University of Chicago Press.
[15]Lakoff, G. & Johnson, M. (1982). Metaphors We Live By. Chicago and London: University of Chicago Press.
دوره 3، شماره 2
تابستان 1404
تابستان 1404
صفحه 71-96

  • تاریخ دریافت 10 خرداد 1404
  • تاریخ بازنگری 04 مرداد 1404
  • تاریخ پذیرش 06 مرداد 1404