پژوهش های معناشناختی متون ادبی

پژوهش های معناشناختی متون ادبی

تحلیل و بررسی معناشناختیِ استعارۀ مفهومیِ مرگ در غزلیات سنایی غزنوی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری، گروه زبان و ادبیات فارسی ، واحد یادگار امام خمینی (ره)، شهرری، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران.
2 استادیار، گروه زبان و ادبیات فارسی، واحد یادگار امام خمینی (ره)، شهر ری، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران.
چکیده
در‌نظریۀ ‌زبان‌شناسان شناختی، به طور‌کلی استعاره، ابزاری برای‌اندیشیدن ‌و شناخت مفاهیم انتزاعی است. از این جهت استعاره، بیش از آنکه آرایه‌ای صرفاً ادبی و محصول هنجارگریزی زبانی باشد، ظهورو بروزی پر رنگ در زبانِ خودکار دارد و بیشتر در مفاهیم رخ می‌دهد تا در واژگان. در این پژوهش برآنیم تا با تحلیلِ معناشناختیِ استعارۀ مفهومیِ مرگ، فراتر از درک سنتی و صوریِ مرگ به‌مثابۀ پایان زیستی، لایه‌های پنهان معنایی و شناختی آن را در بافت غزل آشکار سازیم، و نشان دهیم‌که ‌مرگ به ‌چه دلایلی درمعنایِ دیگری غیر از معنای اولیه­اش،‌که همانا بُریدنِ نفس ورفتنِ جان از بدن است، کاربرد یافته است. این معانیِ استعاری درزبانِ سنایی ‌و در محتوایی چون غزل، چگونه هستند و تا چه حد با مرگ در معنای اولیه­اش همسان یا در تعارض و تقابل هستند؟ چگونگیِ به کارگیریِ سناییِ غزلسرا، از مرگی‌که برای عاشقان و عارفان رخ می­دهد، از مواردی است‌که این پژوهش درپی پاسخ بدان است؛ امری‌که ‌با کند وکاو درمفاهیم استعاری ‌آنها وشیوه­های ‌مختلف شکل­گیریشان روشن­تر می شود. نگارنده بر آن است تا واحدهای تجزیه‌وتحلیلِ‌ استعاره را با بهره‌گیری ‌از نظریات ‌مختلف دربارۀ استعارۀ مفهومی، چگونگی توجیه استعاره در بافت غزل و همچنین کلان استعارۀ ذهن سنایی از مرگ و حوزه‌های مفهومی مبدأ و مقصد، درغزلیات وی نشان دهد. کاربرد واژۀ مرگ‌ و مشتقات‌ آن ‌در غزلیات ‌نشان‌ می‌دهد، کلان‌استعارۀ ‌مرگ ‌در زیرلایۀ بافت ‌غزل، دوری ‌و هجران از یار است و مهم‌ترین حوزه‌های مفهومی ‌این واژه عبارت‌اند از: فدا شدن، عشق، زیبایی معشوق و خونریزی.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Semantic and Cognitive Analysis of the Conceptual Metaphor of Death in the Ghazals of Sanai of Ghazna

نویسندگان English

Mahboube Pakdel 1
Zohreh Sarmad 2
Zohreh Noorae Nia 2
1 Ph.D. student, Department of Persian Language and Literature, YI.C., Islamic Azad University, Tehran, Iran.
2 Assistant Professor, Department of Persian Language and Literature, YI.C., Islamic Azad University, Tehran, Iran.
چکیده English

In cognitive linguistics, metaphor is fundamentally a tool for understanding and conceptualizing abstract ideas. Rather than being merely a literary device or a linguistic anomaly, metaphor plays a vital and automatic role in language, appearing more prominently within concepts than in individual words. This study seeks to explore the conceptual metaphor of death through semantic analysis, moving beyond the traditional and formal understanding of death as simply the biological end of life. Focusing on the context of Persian ghazal poetry, the research aims to uncover the hidden semantic and cognitive layers associated with death and to explain why death is often used in meanings beyond its literal sense—the departure of the soul from the body. The study examines how these metaphorical meanings manifest in the language of Sanai and within the ghazal genre, questioning the extent to which they align with or contrast against the primary meaning of death. Additionally, it investigates how Sanai, as a ghazal poet, portrays the concept of death as experienced by lovers and mystics. This is clarified by analyzing the various metaphorical concepts and their modes of formation. The author applies different theories of conceptual metaphor to identify metaphorical units, justify the use of metaphor in the context of the ghazal, and explore Sanai’s overarching mental metaphor of death, including its source and target conceptual domains in his poetry. The frequent use of the term “death” and its derivatives in the ghazals suggests that, beneath the surface of the poetry, death serves as a metaphor for separation and longing from the beloved. Key conceptual domains related to this metaphor include sacrifice, love, the beauty of the beloved, and bloodshed. Keywords: Sanai’s Ghazals, Conceptual Metaphor, Cognitive Semantics, Concept of Death.

کلیدواژه‌ها English

Sanai&rsquo
s Ghazals, Conceptual Metaphor, Cognitive Semantics, Concept of Death
کتاب
[1] برگر، آرتورآسا. (1398). تحلیل گفتمان کاربردی. ترجمۀ حسین پاینده. تهران: مروارید.
[2] پورنامداریان، تقی. (1383). رمز و داستان­های رمزی در ادب فارسی. تهران: علمی و فرهنگی.
[3] ــــــــــــ. (1388). در سایۀ آفتاب. تهران: سخن.
[4] حمیدیان، سعید. (1383). سعدی در غزل. چاپ اول، تهران: نیلوفر.
[5] زرقانی، سید مهدی. (۱۳۸۹). تاریخ ادبی ایران و قلمرو زبان فارسی: تطور و دگردیسی ژانرها تا میانۀ سدۀ پنجم. چاپ دوم. تهران: سخن.       
[6]  زلتن، کوچش. (1393). استعاره مقدّمۀ کاربردی. ترجمۀ جهانشاه میرزابیگی. تهران: آگاه.
[7] سنایی غزنوی، ابوالمجد مجدود بن آدم. (1386). دیوانِ سنایی غزنوی. تصحیح یدالله جلالی پندری، تهران: علمی و فرهنگی.
[8] صفوی، کوروش. (1391). آشنایی با زبان شناسی در مطالعات ادب فارسی. تهران: انتشارات علمی.
[9] ـــــــــــــــ. (1379). در آمدی بر معنی‌شناسی. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و هنر اسلامی. انتشارات سورۀ مهر.
[10]  ــــــــــــــ. (1398). استعاره. تهران: نشر علمی.
[11]  فتوحی ، محمود / محمدخانی، علی اصغر. (1385). شوریده ئی در غزنه(اندیشه‌ها­و آثار حکیم سنایی). تهران: انتشارات سخن.      
[12]  ـــــــــــــــ. ( 1390). سبک شناسی _نظریه‌ها رویکرد و روش‌ها. تهران : انتشارات سخن.
[13]  لیکاف، جرج و جانسون، مارک. (1394). استعاره­هایی که با آن­ها زندگی می­کنیم. ترجمه هاجر آقاابراهیمی. تهران: نشر.
[14]  ‏14. ــــــــــــــــــــــــــــــ. (۱۳۹۷). استعاره‌هایی که با آن زندگی می‌کنیم. ترجمه جهانشاه میرزا‌بیگی. به‌پیوست  مقالۀ «معاصر استعاره». تهران: نشر آگاه.
[15]  میرزا‌بیگی، جهانشاه. (۱۳۹۶). استعاره‌ها از کجا می‌آیند: شناخت بافت در استعاره. (ترجمه). تهران: نشر آگاه.
[16]  ـــــــــــــــــــ. (۱۳۹۶). اشاره: مقدمه‌ای کاربردی بر استعاره مفهومی. (ترجمه). تهران: نشر آگاه.
[17]  همایی، جلال­الدین. (1308). تاریخ ادبیّات ایران. تبریز: کتابخانه ارومیه.
 
مقاله
[18]  زرقانی، مهدی و دری، نجمه. (1394). رده­بندی غزلیات سنایی. نشریه پژوهش­های ادب عرفانی(گوهر گویا)، سال نهم، شماره اول، صص  58-35.
[19]  زرقانی، سید مهدی و دیگران. (۱۳۹۲). «تحلیل شناختی استعاره‌های عشق در غزلیات سنایی». جستارهای ادبی (مجله علمی‌پژوهشی)، سال ۴۶، شماره ۱۸۳، زمستان.
[20]  یوسفی راد، فاطمه و گلفام، ارسلان(1381)، زبانشناسی ِ شناختی و استعاره. تازه های علوم شناختی، دانشکدۀ علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس، دورۀ 4، شمارۀ3، پاییز، صص 64 – 59.
[21]  کریمی، مریم؛ سالمیان، غلامرضا؛ کلاهچیان، فاطمه. (۱۴۰۰). «کارکرد استعاره‌های شناختی مفهوم دل در دیدگاه سنایی». جستارهای زبانی، دوماهنامۀ بین‌المللی، شماره ۴(پیاپی ۶۴)، مهر و آبان، صص ۱۳۵–۱۶۴.
[22]  مازپوا، ای. (۱۳۹۲). «بررسی تطبیقی مفهوم دل بر اساس نظریه استعاره مفهومی در تعابیر مصطلح فارسی و اوکراینی». پژوهش‌های ادبی و بلاغی، شماره ۱، صص ۹۰–۱۰۱.
[23]  محسنی،مرتضی و حق جو، سیاوش و غفوری، عفت سادات. (1392). «بررسی و مقایسۀ متناقض نما درغزلیات سنایی و عطار»، دانشگاه سمنان، دوفصلنامۀ مطالعات زبانی بلاغی، سال چهارم، دورۀ4، شمارۀ8، پاییز و زمستان، صص 192 – 169.
 
[24]  Cameron, Lynne & Maslen, Robert. (2010). Metaphor Analysis. London: Equinox.
[25]  Lakoff, George & Johnson, Mark. (1980). Metaphors We Live By. Chicago: University of Chicago Press.
[26]  Lakoff, George & Johnson, Mark. (1999). Philosophy in the Flesh: The Embodied Mind and Its Challenges to Western Thought. New York: Basic Books.       
دوره 3، شماره 2
تابستان 1404
تابستان 1404
صفحه 97-124

  • تاریخ دریافت 13 خرداد 1404
  • تاریخ بازنگری 27 مرداد 1404
  • تاریخ پذیرش 29 مرداد 1404