پژوهش های معناشناختی متون ادبی

پژوهش های معناشناختی متون ادبی

نقش استعاره مفهومی در استنباط متون کتاب‌های درسی بر پایه معناشناسی شناختی (مطالعه موردی: فارسی دورۀ اول متوسطه)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار، گروه آموزش زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران،
2 استادیار، گروه آموزش زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران.
چکیده
زبان‌شناسی شناختی دیدگاه رایج و سنتی در مورد استعاره را که خصیصه‌ای مختص زبان، ابزار تخیل شاعرانه و آرایه‌ بلاغی است، رد می‌کند و استعاره را ابزاری برای مفهوم‌سازی تلقی می‌کند که در آن، یک ایده یا یک حوزۀ مفهومی بر اساس ایده یا حوزۀ مفهومی دیگر درک و فهم می‌شود. در این پژوهش، پس از تبیین استعاره مفهومی از دیدگاه معناشناسی شناختی، به بررسی انواع استعاره‌های موجود در کتاب‌های فارسی متوسطۀ اول پرداختیم. هدف از این پژوهش، این است که بر اساس تقسیم‌بندی لیکاف و جانسون چه استعاره‌هایی در کتاب‌های فارسی متوسطه اول به‌کاررفته، بسامد کدام یک بیشتر است و کارکرد این استعاره‌ها در تسهیل درک مفاهیم متون چگونه است و تا چه میزان از ظرفیت استعاره‌ها در آموزش مفاهیم کتاب‌های درسی فارسی متوسطه اول استفاده شده است؟ نتایج این پژوهش نشان داد که استعارۀ هستی‌شناختی با (71 %) بالاترین درصد بسامد را دارد و همچنین از بین استعاره‌های به‌کاررفته در این پژوهش، استعاره جهتی 7% و استعاره ساختاری 22% است. تمام استعاره‌ها، نقش قابل توجهی در تصویرسازی و درک مفاهیم انتزاعی داشته‌اند و اینکه باتوجه‌به ظرفیت بالای استعاره‌های مفهومی در انتزاعی‌زدایی می‌توان در کتاب‌های درسی با گنجاندن گلچینی از متون کهن ادب پارسی که مملو از استعاره‌های مفهومی است برای آموزش مسائل فرهنگی و تربیت اخلاقی دانش‌آموزان بهره جست.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

The Role of Conceptual Metaphor in the Interpretation of Textbook Texts Based on Cognitive Semantics (Case Study: Persian Textbooks of the First Grade of High School)

نویسندگان English

Mohamadreza Pashaei 1
Seyyed Mahdi Mousavi Mirkalaei 2
1 Associate Professor, Department of Persian Language and Literature, Farhangian University, Tehran, Iran
2 Assistant Professor, Department of Persian Language and Literature, Farhangian University, Tehran,
چکیده English

Cognitive linguistics rejects the traditional view of metaphor as merely a linguistic feature, a tool of poetic imagination, or a rhetorical ornament, and instead regards metaphor as a means of conceptualization, whereby one idea or conceptual domain is understood in terms of another. After outlining conceptual metaphor from the perspective of cognitive semantics, this study examined the types of metaphors present in Persian textbooks at the first secondary level. The aim was to determine, based on Lakoff and Johnson’s classification, which metaphors are employed, which occur most frequently, and how these metaphors function in facilitating comprehension of textual concepts, as well as to assess the extent to which their potential has been utilized in teaching. The results show that ontological metaphor has the highest frequency (71%), while directional metaphor accounts for 7% and structural metaphor for 22%. All types of metaphor played a significant role in visualizing and understanding abstract concepts. Given the considerable capacity of conceptual metaphors to render abstractions more accessible, Persian textbooks could benefit from the inclusion of selected texts from classical Persian literature—rich in conceptual metaphors—for the teaching of cultural themes and the moral education of students.

کلیدواژه‌ها English

Conceptual
Metaphor
Semantics
Textbooks
First grade of high school
Likoff and Johnson
[1] افراشی، آزیتا (1397). استعاره و شناخت. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
[2] افراشی، آزیتا. (1394). استعاره‌های مفهومی در زبان فارسی؛ تحلیل شناختی و پیکره‌مدار، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی. شمارۀ دوم.
[3] بابایی، مونا. (1395). استعاره در گفتمان صوفیه، رسالۀ دکتری. دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی.
[4] پاشایی، محمدرضا. (1401). تحلیل محتوای کتاب‌های فارسی دورة ابتدایی بر اساس ساحت‌های تربیت سیاسی و اجتماعی سند تحول بنیادین آموزش و پرورش. پژوهشنامة انتقادی متون و برنامه‌های علوم انسانی، سال 22، آبان، شمار8 ، (صص. 205-229).
[5] پاشایی، محمدرضا. (1400). شناسایی، میزان توجه به مؤلفه‌های ادبیات پایداری در برنامه درسی دوره ابتدایی. فصلنامه برنامه درسی ایران، سال17، بهار، شماره64، (صص. 276-249)
[6]  حق‌شناس، علی محمد. (1389). مجموعه مقالات ادبی زبان‌شناختی، تهران: نیلوفر.
[7] داوری اردکانی و دیگران (1396). زبان استعاری و استعاره های مفهومی. تهران: هرمس.
[8] دهقانی یزدلی، هادی؛ پاشایی، محمدرضا. (1401). کاربرد بن‌مایۀ اگزیستانسیالیستی آزادی در استعاره‌های مفهومی فارسی یازدهم متوسطه، مطالعات آموزشی و آموزشگاهی، دورۀ11، تابستان، شماره2، (صص.575-547).
[9] راسخ مهند، محمد. (۱۳۸۹). درآمدی بر زبان‌شناسی شناختی (نظریه‌ها و مفاهیم)، تهران: سمت، چاپ سوم.
[10] رضایی جمکرانی، احمد (1401). استعاره. تهران: مروارید.
[11] سعدی، شیرازی. (1374). دیوان غزلیات، به کوشش خلیل خطیب رهبر، تهران: مهتاب، چاپ چهارم.
[12] شادمان، یسرا، احمدی، محمدنبی و ملکیان، سحر (1401) نقش استعاره‌های مفهومی در ترجمۀ صحیفۀ سجّادیه از منظر زبان‌شناسی شناختی و الگوی لیکاف و جانسون، پژوهش‌های ترجمه در زبان و ادبیات عربی، دوره 11، شماره 24، صص121-144
[13] شمیسا، سیروس. (1384). بیان و معانی. تهران: سخن، چاپ سوم.
[14] صائمین، سیده پروین؛ برخورداری، رمضان؛ ضرغامی، سعید. (1401). تبیین استعاره‌های مفهومی جهت‌دار زمان‌در‌مکان کتاب فارسی پایۀ چهارم ابتدایی بر مبنای رویکرد لیکاف و جانسون، مجله نوآوری های آموزشی، دوره21، شماره2، شماره پیاپی82، صص133-146.
[15] صفوی، کوروش (1401). استعاره، چاپ سوم. تهران: انتشارات علمی.
[16] عقیلی، سید علی. (1392). بررسی استعاره در عبارات خطاب زبان فارسی گفتاری، پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد، دانشگاه اصفهان.
[17] عیدی، منیره؛ بهنام فر، محمد؛ رحیمی، سید مهدی. (1403). استعاره مفهومی انسان کامل در دفتر اول مثنوی با تکیه بر دو عنصر دریا و خورشید، مطالعات ایرانی سال 23 بهار و تابستان 1403 شماره 45
[18] قاسم‌زاده، حبیب‌الله (1392). استعاره و شناخت. تهران: کتاب ارجمند.
[19] قربانیان، حسین. (1394). تأثیر استعارۀ مفهومی بر یادگیری افعال دو وجهی توسط دانشجویان متوسط ایرانی ، پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد، دانشگاه دریانوردی و علوم دریایی چابهار.
[20] کوچش، زولتان. (2010). استعاره مقدمه‌ای کاربردی، ترجمۀ جهانشاه میرزابیگی، تهران: آگاه.
[21] لیکاف، جرج؛ جانسون، مارک. (1980). استعاره‌هایی که با آن‌ها زندگی می‌کنیم، ترجمۀ هاجر آقاابراهیمی، تهران : علم.
[22] مولانا جلال الدین محمد. (1372). کلیات دیوان شمس، مصحح بدیع الزمان فروزانفر، تهران: نگاه و علم، چاپ سوم.
[23] نوروززاده، رضا؛ آقازاده، محرم. (۱۳۸۵). طراحی متن کتاب درسی دانشگاهی: بایدها ونبایدها، جمعی از مؤلفان، کتاب درسی دانشگاهی (۱) ساختار و ویژگی‌ها، تهران: سمت.
[24] هاشمی، زهره. (۱۳۸۹). نظریۀ استعارۀ مفهومی از دیدگاه لیکاف و جانسون، تابستان، شماره12 (صص 119-140).
[25] یوسفی‌راد، فاطمه؛ گلفام، ارسلان. (1391). زبان‌شناسی شناختی و استعاره، پاییز - شمارۀ 15 ISC (صص. 59-64).
دوره 3، شماره 3
پاییز 1404
پاییز 1404
صفحه 22-40

  • تاریخ دریافت 28 اسفند 1403
  • تاریخ بازنگری 30 تیر 1404
  • تاریخ پذیرش 06 مرداد 1404