پژوهش های معناشناختی متون ادبی

پژوهش های معناشناختی متون ادبی

معنابخشی به نفس امارۀ بالسوء در حدیقه­الحقیقه و مثنوی­معنوی از طریق استعارۀ انسان­انگاری

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری، گروه زبان و ادبیات فارسی، گرایش ادبیات عرفانی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه شهرکرد، شهرکرد، ایران.
2 ستاد، گروه زبان و ادبیات فارسی، گرایش ادبیات عرفانی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه شهرکرد، شهرکرد، ایران.
3 دانشیار، گروه زبان و ادبیات فارسی، گرایش ادبیات عرفانی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه شهرکرد، شهرکرد، ایران.
چکیده
از دیدگاه لیکاف و جانسون، انسان­انگاری یک ­شیء یا یک مفهوم انتزاعی، بدیهی­ترین نوع از استعاره­های هستی­شناختی است که به وسیلة آن، مخاطب به شناخت درستی از اشیای بی­جان و مفاهیم انتزاعی دست می­یابد. شاعران عارف نیز برای کمک به شناخت مخاطبان و تحت تأثیر قرار دادن ارزیابی آنان از مفاهیم انتزاعی­ای مانند نفس امارۀ بالسوء، از استعارۀ انسان­انگاری بهره برده­اند. هدف در این پژوهش نیز بررسی انسان­انگاری این نوع نفس در حدیقه‌الحقیقه و مثنوی معنوی، بر مبنای دیدگاه لیکاف و جانسون و با روش اسنادی است. نتایج پژوهش نشان می­دهد در آثار مورد بررسی، انسان­انگاری نفس امارۀ بالسوء، در چهارحوزة ویژگی­های اخلاقی– رفتاری، شخصیت­های تاریخی– اساطیری، ویژگی­های جسمانی و منصب و روابط اجتماعی انجام شده است. سنایی بیشتر ویژگی­های اخلاقی- رفتاری منفی انسان­ را به نفس امارۀ بالسوء نسبت داده و این نوع نفس، در قالب انسانی شوم، سخن­چین، بیمار، بی­دین، پست و حقیر به تصویر کشیده شده که کنش مخاطب در برابر آن، آگاه­سازی و قطع ارتباط با آن است. در مثنوی نیز حجم بیشتر استعارة انسان­انگاری نفس امارۀ بالسوء در حوزة ویژگی­های اخلاقی- رفتاری منفی است. از منظر ویژگی­های جسمانی و جنس نیز تأکید مولانا بر زشتی، عیبناکی، بیماری و زن­انگاری­ این گونۀ نفس بوده است. مولانا برخلاف سنایی، به بعد منصب و روابط اجتماعی کمترین توجه را نشان و از منظر شخصیت­های تاریخی– اساطیری منفی نیز نسبت به سنایی، چهرة منفی­تر و منفورتری از این گونۀ نفس را به مخاطبان ارائه داده است.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Giving Meaning to the Nafs Ammārah bi’l-Sūʾ in Hadiqat al-Haqiqah and Masnavi-ye Maʿnavi through the Metaphor of Personification

نویسندگان English

Susan Musaei 1
Jahangir Safari 2
Ibrahim Zahri Abdo Vand 3
1 PhD Student, Department of Persian Language and Literature, Mystical Literature Major, Faculty of Humanities, Shahrekord University, Shahrekord, Iran.
2 Professor, Department of Persian Language and Literature, Mystical Literature Major, Faculty of Humanities, Shahrekord University, Shahrekord, Iran.
3 Associate Professor, Department of Persian Language and Literature, Mystical Literature Major, Faculty of Humanities, Shahrekord University, Shahrekord, Iran.
چکیده English

According to Lakoff and Johnson, the personification of an object or an abstract concept is the most basic type of ontological metaphor, enabling audiences to gain clearer understanding of inanimate entities and abstract ideas. Mystic poets have employed personification to help readers grasp and evaluate abstract notions such as the nafs ammārah bi’l-sūʾ (the soul that incites to evil). This study examines the personification of this type of soul in Hadiqat al-Haqiqah and Masnavi-ye Maʿnavi, based on Lakoff and Johnson’s framework using library research. The findings show that personification of the nafs ammārah bi’l-sūʾ in the selected works occurs across four domains: ethical-behavioral traits, historical-mythical figures, physical characteristics, and social status and relations. Sanāʾī primarily attributes negative moral and behavioral qualities of human beings to the nafs ammārah bi’l-sūʾ, depicting it as a sinister, slanderous, diseased, irreligious, mean, and contemptible human-like figure, against which the reader’s proper response is awareness and severance of ties. In Masnavi, most instances of personification likewise appear in the domain of negative moral-behavioral traits. From the perspective of physical features and gender, Rūmī emphasizes ugliness, defectiveness, illness, and a feminized portrayal of this soul. Unlike Sanāʾī, Rūmī pays little attention to the social roles attributed to the nafs ammārah bi’l-sūʾ, but he presents an even more repulsive and detested image of this type of soul through references to negative historical and mythical character.

کلیدواژه‌ها English

Personification
Lakoff and Johnson
Hadiqat al-Hadiqah
Masnavi-ye Maʿnavi
*قرآن کریم.
[1] افراشی، آزیتا و محمدمهدی، میمی زاده (1393). «بررسی استعاره­های جهتی در زبان اسپانیایی و فارسی». پژوهش­های زبان و ادبیات تطبیقی». دورة 3. شماره 4. ص 1-25.
[2] باخزری، ابوالمفاخر یحیی (1383). اوراد الاحباب و فصوص الاداب. به کوشش ایرج افشار. تهران: دانشگاه تهران..
[3] حر عاملی، محمد بن حسن (1396 ق). وسائل الشیعه الی تحصیل مسائل الشریعه. جلد 11. تصحیح عبدالرحیم ربانی شیرازی. تهران: کتاب‌فروشی اسلامیه.
[4] ژنده‌پیل. احمد بن ابوالحسن (1964 م). حدیقه­الحقیقه. به اهتمام محمدعلی موحد. تهران: بنگاه ترجمه و نشر.
[5] سنایی، ابوالمجد مجدود بن آدم (1383). حدیقه­الحقیقه و شریعه­الطریقه. تصحیح، مدرس رضوی. تهران: دانشگاه تهران.
[6] شمیسا، سیروس (1375). فرهنگ تلمیحات. ج 5. تهران: فردوس.
[7] صفدری، زهره (1398). «استعارة مفهومی نفس در مثنوی». فصلنامه اورمزد. ش 48. ص 128-150.
[8] فتوحی، محمود(1390). بلاغت تصویر. تهران: انتشارات سخن.
[9] لیکاف، جورج (1383). «نظریة معاصر استعاره». استعاره: مبنای تفکر و ابزار زیبایی‌آفرینی؛ ترجمة فرزان سجودی، تهران: سوره مهر.
[10] لیکاف، جرج و مارک جانسون (1394). استعاره­هایی که با آن زندگی می­کنیم. برگردان هاجر آقا ابراهیمی. تهران: نشر علم.
[11] موسایی، سوسن، صفری،جهانگیر و ظاهری، ابراهیم (1403). «مقایسۀ انسان­انگاری مرگ در حدیقه الحقیقه و مثنوی معنوی بر اساس دیدگاه لیکاف و جانسون». عرفان­پژوهی در ادبیات. سال3. شمارۀ6. ص297-324.
[12] موسایی، سوسن، صفری، جهانگیر و ظاهری ابراهیم (1403ب). «بررسی استعارۀ دنیا به مثابۀ انسان در حدیقه­الحقیقه و مثنوی». پژوهش­های بین رشته­ای ادبی. دوره6. شمارۀ12. ص309-335.
[13] مولوی بلخی، جلال­الدین محمد (1366). مثنوی معنوی. شرح نیکلسون. تهران: امیرکبیر.
[14] ولی­پور، عبدالله، همتی،رقیه (1397). «آه ز نفس پر فضول، بررسی و تحلیل تصاویر هنری نفس در آثار منظوم مولوی». پژوهشنامه ادبیات تعلیمی. سال10. شمارۀ 40. ص 85-126.
[15] هجویری، ابوالحسن علی بن عثمان (1371). کشف­المحجوب. تصحیح والنتین ژوکوفسکی. با مقدمه قاسم انصاری. چاپ دوم. تهران: طهوری.
[16] همایی، جلال‌الدین (1376). مولوی نامه (مولوی چه می­گوید؟). جلد 1. تهران: نشر هما.
[17] یاحقی، محمدجعفر (1368). فرهنگ اساطیر و داستان واره­ها در ادبیات فارسی. چ 1. تهران: علمی فرهنگی.              
دوره 3، شماره 3
پاییز 1404
پاییز 1404
صفحه 41-54

  • تاریخ دریافت 27 فروردین 1404
  • تاریخ بازنگری 04 مرداد 1404
  • تاریخ پذیرش 06 مرداد 1404