پژوهش های معناشناختی متون ادبی

پژوهش های معناشناختی متون ادبی

تحلیل معنایی واژه‌ی «العَین» در قصیده‌ی «عاشق ­مِن ­فلسطین» محمود درویش از منظر بافت عاطفی در معنی‌شناسی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 کارشناس ارشد ادبیات عربی، گروه آموزشی زبان و ادبیات عربی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه بین‌المللی امام خمینی(ره)، قزوین، ایران.
2 دانشیار زبان و ادبیات عربی، گروه آموزشی زبان و ادبیات عربی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه بین‌المللی امام خمینی(ره)، قزوین، ایران.
چکیده
بافت عاطفی به عنوان زیرمجموعه‌ای از نظریه‌ی بافت، نقشی کلیدی در شکل‌دهی و انتقال معانی واژگان در متون ادبی به ویژه شعر، ایفا می‌کند. این پژوهش بر این فرض استوار است که واژه‌ها علاوه بر معنای لغوی، حامل بارهای احساسی و فرهنگی خاصی هستند که در بستر بافت عاطفی متن معنا می‌یابند. قصیده‌ی «عاشق من فلسطین» با توجه به جایگاه ویژه‌ی خود در ادبیات مقاومت، بستری مناسب برای تحلیل معنایی و عاطفی واژه‌ی «العَین» است که در ظاهر به معنای عضو بینایی است اما در متن شعر معانی چندلایه‌ای چون عشق، رنج، هویت و وطن­دوستی را نیز در خود جای داده است. روش این تحقیق توصیفی-تحلیلی و مبتنی بر گردآوری داده‌های کتابخانه‌ای است که واژه‌ی «العَین» را در تمام موارد حضور آن در قصیده بررسی کرده و با بهره‌گیری از چارچوب نظری بافت عاطفی، لایه‌های پنهان معنایی و عاطفی آن را استخراج کرده است. یافته‌ها نشان می‌دهد این واژه، شبکه‌ای از تداعی‌های احساسی و فرهنگی را در تعامل با بافت عاطفی شعر ایجاد می‌کند و به انتقال مؤثر پیام مقاومت و هویت فلسطینی کمک می‌نماید. این تحلیل عاطفی باعث می‌شود مخاطب به ویژه مخاطب فارسی‌زبان که معمولاً تحت تأثیر پیش‌فرض‌های فرهنگی و زبانی خود قرار دارد، از خوانش صرفاً لغوی فراتر رفته و به درک عمیق‌تر و زیباشناختی نزدیک‌تر شود. در نهایت، پژوهش حاضر بر اهمیت نظریه‌ی بافت عاطفی در فهم دقیق‌تر شعر تأکید می‌ورزد.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

A Semantic Analysis of the Lexeme al ʿAyn in Maḥmūd Darwīsh’s Poem ʿĀshiq min Filasṭīn from the Perspective of Affective Context

نویسندگان English

Fatemeh Pashang 1
Farshid Torkashvand 2
1 M.A. in Arabic Literature, Department of Arabic Language and Literature, Faculty of Literature and Humanities, Imam Khomeini International University, Qazvin, Iran .
2 Associate Professor of Arabic Language and Literature, Department of Arabic Language and Literature, Faculty of Literature and Humanities, Imam Khomeini International University, Qazvin, Iran
چکیده English

This study examines the semantic dimensions of the lexeme al ʿayn (“eye”) in Maḥmūd Darwīsh’s poem ʿĀshiq min Filasṭīn through the theoretical framework of affective context in semantics. Affective context, as a subcategory of contextual theory, plays a central role in shaping and transmitting lexical meaning in literary discourse, particularly in poetry. The research proceeds from the premise that lexical items convey not only dictionary meanings but also culturally and emotionally charged connotations that become meaningful within the emotional texture of a text. Because ʿĀshiq min Filasṭīn occupies a prominent position within Palestinian resistance literature, the poem provides an appropriate corpus for investigating the semantic and affective layers of the word al ʿayn. Although the lexeme literally denotes the organ of vision, its usage in the poem evokes multiple intertwined meanings, including love, suffering, collective identity, and attachment to the homeland. Employing a descriptive analytical method and drawing on library based sources, this study examines every occurrence of al ʿayn in the poem and identifies its latent semantic and emotional layers within the framework of affective context theory. The findings demonstrate that the lexeme generates a dense network of emotional and cultural associations which, through interaction with the poem’s affective atmosphere, contributes significantly to the articulation of Palestinian identity and the discourse of resistance. Moreover, the analysis shows that attention to affective context enables readers—particularly Persian speaking readers whose interpretations may be shaped by their own linguistic and cultural presuppositions—to move beyond a strictly lexical reading and achieve a deeper aesthetic and interpretive engagement with the poem. The study therefore highlights the analytical value of affective context theory for producing more nuanced interpretations of poetic discourse.

کلیدواژه‌ها English

Semantics
Emotional Context
Mahmoud Darwish
Qasidat Asheq Men Felestin
The word "al-ʿAyn"
الف) منابع فارسی
[1]اچیسون، جین. (1396ش). زبان­شناسی به همین سادگی. ترجمه: سمیرا آذرنوش. چاپ اول. تهران: انتشارات نویسه پارسی.
[2]اختیار، منصور. (1348ش). معنی­شناسی. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
[3]الهیان، لیلا. (1391ش). «بررسی اهمیت بافت در پژوهش­های ادبی». فصلنامه پژوهش­های ادبی. سال 9. شماره 36 و 37.
[4]باتمان غلیچ، محمدحسین. (1396ش). فرهنگ مترجم عربی-فارسی. جلد اول. حروف الف تا سین. تهران: نشر میزان.
[5]ترکاشوند، فرشید. (1394ش). «تحلیل کارکرد بافت و گفتمان عاطفی در درک متون ادبی (مطالعه موردی آثار جبران خلیل جبران)». نشریه لسان مبین. شماره 21. صص44-23.
[6]جمشیدی­نژاد، حبیب الله. (1398ش). «نقش بافت در تعبیر معنی». مجله رشد. آموزش زبان و ادب فارسی. دوره 33. شماره 2.
[7]حیدری، سمیه؛ اسلامی، محمدرضا؛ قهرمانی، علی؛ حاجی­زاده، مهین. (1402ش). «بررسی شناختی مفهوم­سازی عین در اصطلاحات زبان عربی». فصلنامه علمی لسان مبین. سال شانزدهم. شماره 55.
[8]داد، سیما. (1385ش). فرهنگ اصطلاحات ادبی: واژه­نامه مفاهیم و اصطلاحات ادبی فارسی و اروپایی (تطبیقی و توضیحی). تهران: نشر مروارید.
[9]شعیری، حمیدرضا. (1392ش). تجزیه و تحلیل نشانه-معناشناختی گفتمان. تهران: انتشارات سمت.
[10]شوالیه، ژان؛ گربران، آلن. (1379ش). فرهنگ نمادها؛ ترجمه: سودابه فضائلی. تهران: انتشارات جیحون.
[11]صفوی، کورش. (1385ش). فرهنگ توصیفی معنی­شناسی. تهران: فرهنگ معاصر.
[12]صفوی، کورش. (1397ش). درآمدی بر معنی­شناسی. تهران: انتشارات سوره مهر. چاپ ششم.
[13]عبدالکریمی، سپیده. (1394ش). «چهارچوب­های نظری در معنی­شناسی». نشریه زبان­کاوی. شماره 1. صص79-57.
[14]عمر، احمدمختار. (1386ش). معناشناسی. ترجمه: سید حسین سیدی. چاپ دوم. مشهد: انتشارات دانشگاه فردوسی مشهد.
[15]قاسم­نژاد، زهرا؛ کشفی، سیده محبوبه. (1398ش). «معنای واژه­ی «مستمرّ» در آیه (وَإِنْ یَرَوْا آیَةً یُعْرِضُوا وَیَقُولُوا سِحْرٌ مُسْتَمِرٌ) با تکیه بر بافت زبانی و غیرزبانی». نشریه مشکوة. شماره 145. صص 122-141
[16]مزبان، علی حسن. (1394ش). درآمدی بر معنی­شناسی در زبان عربی؛ ترجمه: فرشید ترکاشوند. تهران: انتشارات سمت.
ب) منابع عربی
[1]احمیدات، احمید، شمس­الدین؛ صلاح­الدین محمد. (2015م). «نظریة فیرث السیاقیة بین الاصالة والتجدید». طالب مقید بمرحلة الدکتوراة. تحت اشراف: صلاح الدین محمد شمس الدین. کلیة اللغات واللسانیات. جامعة مالایا، کوالا لومبور، مالیزیا. الضاد.
[2]بن خویا، ادریس. (2016م). علم الدلالة فی التراث العربی والدرس اللسانس الحدیث. الاردن: عالم الکتب الحدیث.
[3]بوزوادة، حبیب. (2008م). علم الدلالة التاصیل و التفصیل. الجزایر: منشورات مصطفی اسطتنبولی.
[4]الحطاب، محمدجمیل. (1999م). العیون فی الشعر العربی. الطبعة الاولی. اللاذقیه: دارالحوار.
[5]خانلری، جواد؛ نامداری، ابراهیم. (1444ق). «دراسة السیاق العاطفی لنهج البلاغة بناء علی نظریة تحلیل الخطاب من وجهة نظر جون اوستن، رسالة 62 انموذجا». آفاق الحضارة الاسلامیة. اکادمیة العلوم الانسانیة والدراسات الثقافیة. مجلة علمیة نصف سنویة، مقالة علمیة محکمة. السنة 25. العدد 1. صص 141-115.
[6]سلامی، عبدالقادر. (2007م). علم الدلالة فی معجم العربی. عمان: دار ابن بطوطة.
[7]عمر، احمدمختار. (1998م). علم الدلالة. الطبعة الخامسة. القاهرة: عالم الکتب.
[8]عون، نسیم. (2005م). الالسنیة. بیروت: دارالفارابی.
 ج) منابع انگلیسی
1) Betti, M. J., & Igaab, Z. K. (2021, September). Semantics in linguistics [Preprint]. ResearchGate. https://doi.org/10.13140/RG.2.2.13950.79688
2) Stringer, D. (2019). Lexical semantics: Relativity and transfer (Chapter 7, pp. 180–203). In N. Erdogan & M. Wei (Eds.), Applied linguistics for teachers of culturally and linguistically diverse learners. IGI Global. https://doi.org/10.4018/978-1-5225-8467-4.ch007
3) Daiu, S. (2025). Navigating language's depths: A detailed examination of linguistic and non-linguistic contexts revealed through context clues. Global Journal of Foreign Language Teaching, 15(2), 85-95. https://doi.org/10.18844/gjflt.v15i2.9713
4) Abdul-Kadhim, I. A. (2024). Emotions effects and interpretation of language: Semantic observation. European Journal of English Language and Literature Studies, 12 (6), 54–69. https://doi.org/10.37745/ejells.2013/vol12n65469
دوره 3، شماره 4
زمستان 1404
زمستان 1404
صفحه 1-17

  • تاریخ دریافت 20 مرداد 1404
  • تاریخ بازنگری 30 آبان 1404
  • تاریخ پذیرش 05 آذر 1404