پژوهش های معناشناختی متون ادبی

پژوهش های معناشناختی متون ادبی

تحلیل معناشناختی تقدیم و تأخیر بلاغی در ساختارهای زبانی سوره یس

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری، گروه علوم حدیث، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه علوم حدیث، قم، ایران.
2 دانشیار، گروه علوم حدیث، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه علوم حدیث، قم، ایران.
3 دانشیار، حوزه علمیه خراسان، خراسان، ایران.
چکیده
این پژوهش به بررسی نقش معناشناختی تقدیم و تأخیر عناصر زبانی در ساختارهای بلاغی قرآن، با تمرکز بر چهل آیه ابتدایی سوره «یس» می‌پردازد. هدف، کشف انگیزه‌های بلاغی این پدیده و تحلیل تأثیر آن در لایه‌های معنایی آیات است. مطالعه حاضر با روش توصیفی-تحلیلی و با مراجعه به منابع تفسیری و ادبی مرتبط انجام شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که تقدیم و تأخیر در آیات مورد بررسی، پدیده‌ای کاملاً هدفمند است که علاوه‌بر ایجاد دلالت‌های صریحی چون تأکید، حصر و انسجام موسیقایی، حامل معانی ضمنی گسترده‌ای مانند تأکید هنرمندانه، افزایش جنبه‌های هشداردهنده، اقناع مخاطب و ... است. این اسلوب به‌صورت نظام‌مند در خدمت تقویت مفاهیم محوری سوره یس، شامل توحید، معاد، رسالت و نفی شرک قرار گرفته و در ایجاد انسجام معنایی کلی سوره نقشی اساسی ایفا می‌کند. نتایج نهایی، گویای آن است که به‌کارگیری هوشمندانه این صنعت بلاغی، در عین حفظ سادگی ظاهری، از پیچیدگی معنایی عمیقی برخوردار بوده و وجهی از اعجاز بلاغی قرآن به‌شمار می‌آید؛ به‌طوری که کوچک‌ترین جابه‌جایی در ترتیب کلمات می‌تواند شبکه معنایی متفاوتی پدید آورد.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

A Semantic Analysis of Rhetorical Precedence and Delay in the Linguistic Structures of Sūrat Yā Sīn

نویسندگان English

Akram Agah 1
Hadi Hojjat 2
Mahdi Rezaee 3
1 PhD Student, Department of Hadith Sciences, Faculty of Humanities, University of Hadith Sciences, Qom, Iran.
2 Associate Professor, Department of Hadith Sciences, Faculty of Humanities, University of Hadith Sciences, Qom, Iran.
3 Associate Professor, Khorasan Seminary, Khorasan, Iran.
چکیده English

This study investigates the semantic function of rhetorical precedence and delay (taqdīm wa taʾkhīr) in the linguistic structures of the Qurʾān, with particular attention to the first forty verses of Sūrat Yā Sīn. Using a descriptive analytical approach and drawing on classical exegetical and rhetorical sources, the research seeks to identify the rhetorical motivations behind these structural arrangements and to analyze their contribution to the semantic weight of the verses. In this analysis, precedence and delay are not treated as arbitrary variations in word order; rather, they are understood as deliberate rhetorical strategies designed to convey multiple layers of meaning. The findings indicate that this linguistic phenomenon carries substantial semantic density. In addition to explicit rhetorical effects such as emphasis, restriction, and rhythmic cohesion, the device also produces implicit meanings, including artistic emphasis, the intensification of warning and admonition, and the persuasive engagement of the audience. The employment of rhetorical precedence and delay in Sūrat Yā Sīn therefore reveals a sophisticated integration of linguistic structure and rhetorical purpose. Through these patterns of word order, the sūrah reinforces its central theological themes: divine unity, highlighted through the foregrounding of divine attributes and power; resurrection, emphasized through the depiction of reviving the dead and the accountability of human actions; prophethood, underscored by prioritizing the affirmation of prophetic identity; and the rejection of polytheism, articulated through refutations of polytheistic claims and warnings of punishment. The systematic deployment of these rhetorical structures contributes to the semantic cohesion of the sūrah and illustrates a dimension of Qurʾānic rhetorical inimitability, in which even minor adjustments in syntactic ordering produce a rich network of meanings.

کلیدواژه‌ها English

Precedence and Delay
Rhetorical Structure
Rhetorical Purpose
Semantic Cohesion
Sūrat Yā Sīn
*قرآن کریم
[1] آلوسی، محمود بن‌عبدالله‏. (1415ق). روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم‏. دار الکتب العلمیة، منشورات محمد علی بیضون.
[2] ابن‌عاشور، محمدطاهر. (1420ق). تفسیر التحریر و التنویر. مؤسسة التاریخ العربی.
[3] ابن‏عربى، محمد بن‌على‏. (1422ق). تفسیر ابن عربی. دار إحیاء التراث العربی.
[4] ابن‌قیم جوزیة، محمد بن‌‌ابی‌بکر. (1408ق). الفوائد المشوّق إلی علوم القرآن و علم البیان. دارالکتب العلمیة.
[5] ابوالفتوح رازی، حسین بن‌علی. (1408ق). روض‌الجنان و روح‌الجنان فی تفسیر القرآن. آستان قدس رضوى، بنیاد پژوهشهاى اسلامى. 
[6] جرجانی، عبدالقاهر. (1421ق). دلائل الإعجاز فی علم المعانی. المکتبة العصریة.
[7] جمیلی‌، صدیق خلیل‌ صا‌لح. (1426ق). الدر الرصین فی تفسیر سورة یس. دارالکتب العلمیة.
[8] خطیب اسکافی، محمد بن عبدالله. (1430ق). درّة التنزیل و غرّة التأویل. جائزة دبی الدولیة للقرآن الکریم.
[9] خطیب قزوینی، محمد بن‌عبدالرحمن. (2004م). الإیضاح فی علوم البلاغة. دار و مکتبة الهلال.
[10] خفاجی، عبدالله بن‌محمد. (1427ق). سر الفصاحة. دارالفکر.
[11] درویش، محى‏الدین‏. (1415ق). اعراب القرآن الکریم و بیانه‏. الارشاد. 
[12] دسوقی، محمد. (بی‌تا). حاشیة الدسوقی على مختصر المعانی‏. المکتبة العصریة.
[13] زرکشى، محمد بن‌بهادر. (1410ق). البرهان فى علوم القرآن. دارالمعرفة.
[14] زمخشرى، محمود بن‌عمر. (1407ق). الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل‏. دار الکتاب العربی. 
[15] سامرائی، فاضل صالح.  (1425ق). علی طریق التفسیر البیانی. النشر العلمی، جامعة الشارقة.
[16] سامرائی، فاضل صالح. (1428ق). معانی النحو. دار إحیاء التراث العربی.
[17] سمین، احمد بن یوسف. (1414ق). الدّر المصون فی علوم الکتاب المکنون. دار الکتب العلمیة، 1414ق.
[18] طباطبائی، محمدحسین. (1390ق). المیزان فی تفسیر القرآن‏. مؤسسة الأعلمی للمطبوعات‏. 
[19] طوسى، محمد بن حسن‏. (بی‌تا). التبیان فی تفسیر القرآن. دار إحیاء التراث العربی‏.
[20] عبدالحافظ، محمود. (بی‌تا). الاسرار البلاغیة فی سورة یس. مدرس البلاغة و النقد بکلیة البنات الإسلامیة بأسیوط.
[21] عرفان، حسن. (1379ش). شیوه‌های اعجاز قرآن. دفتر مطالعات تاریخ و معارف اسلامی.
[22] العروسیّ، عبدعلی. (بی‌تا). نورالثقلین. اسماعیلیان.
[23] فخر رازى، محمد بن‌عمر. (1420ق). التفسیر الکبیر( مفاتیح الغیب). دار إحیاء التراث العربی.
[24] فیود، بسیونی‌ عبدالفتاح.‌ (1419ق). علم المعانی. مؤسسة المختار.
[25] قاسم، محمد احمد و دیب، محی‌الدین. (2003م). علوم البلاغة (البدیع و البیان و المعانی). مؤسسة الحدیثة للکتاب.
[26] کواز، محمد کریم. (1386ش). سبک شناسی اعجاز بلاغی قرآن. ترجمه: سیدحسین سیدی، سخن.
[27] مسیری، منیر محمود. (1426ق). دلالات التقدیم و التأخیر فی القرآن الکریم. مکتبة وهبة. 
[28] مکارم شیرازى، ناصر. (1371ش). تفسیر نمونه. دارالکتب الاسلامیة. 
[29] ناظرالجیش، محمد بن‌یوسف‏. (بی‌تا). شرح التسهیل المسمى تمهید القواعد بشرح تسهیل الفوائد. دار‌السلام.
[30] نکونام، جعفر. (1390ش). درآمدی بر معناشناسی قرآن. دانشکده اصول‌الدین.
[31] واعظ‌زاده خراسانی، محمد. (1388ش). المعجم فی فقه لغة القرآن و سرّ بلاغته. بنیاد پژوهش‌های اسلامی.
مقالات:
[32] حسن محمد، احمد ابراهیم.( 2008م). الفتح المبین فی اسرار التعبیر القرآنی فی سورة یس. حولیة کلیة اللغة العربیة بالزقازیق، 28(2)، 1211-1290.
[33] عدالت‌نژاد، سعید. (1399ش). معناشناسی و فهم قرآن. آینه پژوهش، 31(6)، 153-172.
[34] نامداری، ابراهیم، و بابازاده اقدم، عسکر. (1397ش). شکستن نرم معمول زبان (تقدیم، تاخیر و التفات) در جزء27 قرآن کریم. دو فصلنامه مطالعات سبک‌شناسی قرآن کریم، 2(1)، 34-48.
دوره 3، شماره 4
زمستان 1404
زمستان 1404
صفحه 37-55

  • تاریخ دریافت 11 آبان 1404
  • تاریخ بازنگری 27 آذر 1404
  • تاریخ پذیرش 02 اسفند 1404