پژوهش های معناشناختی متون ادبی

پژوهش های معناشناختی متون ادبی

تحلیل معناشناختی شبکه‌ واژگانی «تعویق و مهلت» در قرآن کریم باتکیه بر تمایزهای مفهومی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار، گروه علوم قرآن، دانشکده، علوم انسانی دانشگاه علوم معارف قرآن، قم، ایران.
چکیده
معناشناسی به عنوان شاخه‌ای کلیدی در مطالعات زبانی، به تحلیل نظام‌مند مفاهیم و شبکه‌های روابط میان واژگان می‌پردازد و با واکاوی ارتباط آن ها در یک منظومه فکری، به درکی عمیق‌تر از دلالت‌های متون دست می‌یابد. در حوزه مطالعات قرآنی، این رویکرد می‌تواند ظرافت‌های بیانی و ساختار منسجم مفاهیم در قرآن را آشکار سازد. در این راستا، پژوهش حاضر با هدف ترسیم شبکه معنایی مفاهیم «تعویق و مهلت» در قرآن کریم، به مطالعه هشت واژه کلیدی (ارتقاب، إرجاء، إملاء، إمهال، تأخیر، رُوید، نَسَأ و نَظر) می‌پردازد. مسئله اصلی این تحقیق، واکاوی انسجام معنایی و تمایزهای ظریف این مصطلحات در بیان سنت الهی «تعویق» است. این مطالعه با روش توصیفی-تحلیلی و در چارچوب معناشناسی ساختگرا، از طریق تحلیل مؤلفه‌های معنایی و بررسی روابط هم‌نمودی و تقابل‌های معنایی میان واژگان صورت پذیرفته است.یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که اگرچه تمامی این واژگان در دایره معنایی واحدی با محوریت مفهوم «به تأخیر انداختن» قرار می‌گیرند، اما هر یک با دارا بودن مؤلفه‌های معنایی خاص، زاویه‌ای دقیق و متمایز از سنت الهی «تعویق و مهلت» را بازتاب می‌دهند. در این شبکه، «تأخیر» به عنوان هسته مرکزی عمل می‌کند و سایر واژگان در چهار خوشه اصلی «انتظار»، «مدت زمان»، «کیفیت عمل» و «هدف و نتیجه» دسته‌بندی می‌شوند. همچنین تقابل‌های معنایی بارزی مانند تقابل میان «إملاء» (مهلت استدراجی و همراه با اغوا) با «إمهال» (مهلت رحمانی و فرصت‌بخش) شناسایی شده است. این پژوهش در نهایت مؤید آن است که قرآن کریم با دقتی کم‌نظیر، هر یک از این مصطلحات را در بافت و موقعیت مناسب خود به کار برده و شبکه منسجم حاصل از این واژگان، جلوه‌ای از اعجاز بیانی و نظم عمیق معنایی قرآن کریم را نمایان می‌سازد.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

A Semantic Analysis of the Lexical Network of “Deferral and Respite” in the Qurʾān with Emphasis on Conceptual Distinctions

نویسنده English

Sakineh Akhoond
Assistant Professor, Department of Quranic Sciences, Faculty of Humanities, Quranic Sciences University, Qom.
چکیده English

Semantics, as a central discipline in linguistic studies, investigates the systematic organization of meaning and the network of relationships that link lexical items within a conceptual system. In Qurʾānic studies, semantic analysis can illuminate the subtle rhetorical precision and conceptual coherence that characterize the Qurʾānic discourse. This study seeks to map the semantic network of the Qurʾānic concepts of “deferral and respite” by examining eight key lexemes: irtiqāb, irjāʾ, imlāʾ, imhāl, taʾkhīr, ruwayd, nasaʾ, and naẓar. The central research problem concerns the semantic coherence of these terms and the fine conceptual distinctions through which the Qurʾān expresses the divine pattern (sunnah ilāhiyyah) of postponement and reprieve. Employing a descriptive analytical method within the framework of structural semantics, the study conducts componential analysis and investigates syntagmatic relations (co occurrence patterns) as well as semantic oppositions among the selected lexemes. The findings indicate that although all eight terms belong to a shared semantic field centered on the notion of postponement, each lexeme contains distinctive semantic components that highlight a particular dimension of the divine pattern of deferral. Within this lexical network, taʾkhīr functions as the central semantic node, while the remaining terms cluster around four principal dimensions: expectation, temporal duration, manner or quality of action, and purpose or outcome. The analysis also identifies significant semantic oppositions, most notably the contrast between imlāʾ—a reprieve associated with the process of istidrāj (gradual entrapment leading to ruin)—and imhāl, which denotes a merciful reprieve that grants opportunity and respite. Overall, the results demonstrate that the Qurʾān employs each of these lexemes with remarkable contextual precision, and that the coherent network formed by these terms reflects an aspect of the rhetorical inimitability and semantic depth of Qurʾānic discourse.

کلیدواژه‌ها English

Qurʾān
Structural Semantics
Deferral and Respite
Taʾkhīr
Imhāl
Lexical Network
*قرآن کریم
[1]ابن جوزی، ابوالفرج جمال الدین؛ زاد المسیر؛ بیروت ، مکتب اسلامی ۱۴۰۷ق / ۱۹۸۷م.
[2]ابن درید، ابوبکر محمد بن حسن.؛ جمهرة اللغة تصحیح عادل عبدالرحمن بدری؛ چاپ اول مشهد بنیاد پژوهشهای آستان قدس رضوی، ۱۴۲۶ق/۱۳۸۴.
[3]ابن فارس، ابو حسین؛ معجم مقاییس اللغة قم مکتب الاعلام الاسلامی جمادى الاخرة ۱۴۰۴ق.
[4]ابن منظور، محمد بن مکرم؛ لسان العرب؛ تحقیق علی شیری؛ چاپ سوم، بیروت دار احیاء التراث العربی، مؤسسه التاریخ العربی، ۱۴۱۳ق/۱۹۹۳م.
[5]ابن‏عاشور، محمدطاهر، تفسیر التحریر و التنویر، مؤسسة التاریخ العربی،‏ بیروت،‏1420 ق.‏
[6] ابوحیان غرناطی، محمد بن یوسف البحر المحیط فی التفسیر؛ چاپ اول، بیروت دار الفکر، ۱۴۱۲ق/۱۹۹۲م.
[7]ازهری، محمد بن احمد: تهذیب اللغة. ازهری، ابو منصور محمد بن احمد؛ تهذیب اللغة؛ [بینا] [بی تا].
[8]آلوسی، ابوالفضل شهاب الدین؛ روح المعانى؛ تصحیح محمد حسین عرب، بیروت: دارالفکر، ۱۴۱۷ق/۱۹۹۷م.
[9]باقری، مهری، مقدمه ای بر زبان شناسی. تهران: انتشارات سمت،۱۳۷۴ ش.
[10] پالمر فرانک، نگاهی تازه به معنی شناسی، ترجمه کوروش صفوی، تهران: نشر مرکز، ۱۳۴۶ش.
[11] ثعالبی، عبدالرحمن: الجواهر الحسان. ثعالبی، ابو منصور؛ فقه اللغة؛ تحقیق فائز محمد؛ چاپ سوم بیروت: دار الکتاب العربی ۱۴۱۷ ق /۱۹۹۶م.
[12] ثعلبى، احمد بن محمد، الکشف و البیان، دار إحیاء التراث العربی،‏ بیروت،‏1422 ق‏ .
[13] جوهری، اسماعیل بن حماد؛ الصحاح تاج اللغة و صحاح العربیة؛ چاپ سوم، بیروت: دار العلم، ۱۴۰۴ق/۱۹۸۴م.
[14] راغب اصفهانی: مفردات الفاظ القرآن. راغب اصفهانی؛ مفردات الفاظ القرآن؛ چاپ اول دمشق و بیروت: دار القلم و الدار الشامیه، ۱۴۱۲ق/۱۹۹۲م.
[15] زبیدی، مرتضی: تاج العروس. زبیدی، محب الدین تاج العروس تحقیق علی شیری؛ چاپ اول، بیروت: دار الفکر ۱۴۱۴ق/۱۹۹۴م.
[16]زمخشری، محمود بن عمر؛ الکشاف ، بیروت: دار الکتاب العربی، ۱۴۰۷ق.
[17] زمخشری، محمود: الکشاف. زمخشری ابوالقاسم محمود بن عمر؛ اساس البلاغة تحقیق عبد الرحیم محمود [بینا] [بی تا].
[18] سجستانی، ابوبکر؛ غریب القرآن؛ تحقیق محمد ادیب چاپ اول، قاهره دار قتیبه، ۱۴۱6ق/ ۱۹۹۵م.
[19] شوکانى، محمد، فتح القدیر، دار ابن کثیر ، دمشق، چاپ: 1، 1414 ق.
[20] صادقى تهرانى، محمد، الفرقان فى تفسیر القرآن بالقرآن و السنه‏، فرهنگ اسلامى‏،ایران- قم‏،1406 ق‏.
[21] صفوی، کوروش ، درآمدی بر معناشناسی. تهران: سوره مهر، 1397ش.
[22] طباطبایى، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات ،بیروت، 1390 ق.
[23] طبرسی، فضل بن حسن: مجمع البیان. مجمع البیان چاپ اول ،بیروت دارالمعرفة ، بی تا.
[24] طبرسى، فضل بن حسن، تفسیر جوامع الجامع، مرکز مدیریت ، قم، 1412 ق.
[25] طبری، محمد بن جریر: جامع البیان. طبری، محمد بن جریر؛ جامع البیان؛ بیروت: دار الفکر، ۱۴۱۵ ق /۱۹۹۵م.
[26]طریحی، فخرالدین: مجمع البحرین. تحقیق سید احمد حسینی؛ تهران،  بی تا.
[27] طوسی، محمد بن حسن: التبیان. طوسی، محمد بن حسن؛ التبیان فی تفسیر القرآن؛ تحقیق احمد قصیر عاملی؛ بیروت: دار احیاء التراث العربی [بیتا].
[28] فخر رازی، محمد بن عمر: مفاتیح الغیب. فخرالدین رازی، محمد بن عمر؛ التفسیر الکبیر (مفاتیح الغیب)؛ چاپ اول، بیروت: دار الکتب العلمیه، ۱۴۱۳ق/۱۹۹۲م.
[29] فراء، یحیی بن زیاد: معانی القرآن. فراء، ابوزکریا؛ معانى القرآن؛ تحقیق احمد یوسف نجاتی و محمد علی نجار؛ [بینا] و [بی تا].
[30] فراهیدی، خلیل بن احمد: کتاب العین. فراهیدی خلیل بن احمد العین تحقیق مهدی مخزومی و ابراهیم سامرایی و تصحیح اسعد طیب؛ قم: انتشارات اسوه، ۱۴۱۴ق.
[31] فیّومی، احمد بن محمد: المصباح المنیر. فیومی، احمد بن محمد المصباح المنیر؛ چاپ اول، قم: دار الهجرة، ۱۴۰۵ق.
[32] قرطبی، محمد بن احمد: الجامع لأحکام القرآن. قرطبی، ابو عبدالله محمد بن احمد الجامع لاحکام القرآن؛ بیروت: دار الکتب العلمیه ۱۴۱۳ق/۱۹۹۳م.
[33] مدرسى، محمدتقى، من هدى القرآن، دار محبی الحسین ، تهران، چاپ: 1، 1419 ق.
[34] مصطفوی، حسن: التحقیق فی کلمات القرآن. مصطفوی، حسن؛ التحقیق فى کلمات القرآن چاپ اول تهران وزارت فرهنگ و ارشاد سازمان چاپ و انتشارات ۱۳۷۴ ش.
[35] مطرزی، ناصر بن عبدالستیر: المغرب فی ترتیب المعرب. مطرزی، ابوالفتح ناصر بن عبدالسیّد؛ المغرب فى ترتیب المعرب؛ بیروت: دار الکتب العربی، [بی تا].
[36]نیشابوری، حسن بن محمد: غرائب القرآن. نیشابوری نظام الدین حسن بن محمد؛ تفسیر غرائب القرآن؛ تخریج زکریا عمیرات؛ چاپ اول، بیروت: دار الکتب العلمیه، ۱۴۱۶ ق / ۱۹۹۶م.
دوره 3، شماره 4
زمستان 1404
زمستان 1404
صفحه 56-71

  • تاریخ دریافت 30 آذر 1404
  • تاریخ بازنگری 11 بهمن 1404
  • تاریخ پذیرش 01 اسفند 1404