پژوهش های معناشناختی متون ادبی

پژوهش های معناشناختی متون ادبی

بررسی تطبیقی سیاق و رویکرد آن در پژوهش‌های قرآنی «فاضل صالح السامرایی» و «بنت الشاطی»

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری، گروه الهیات، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه اراک، اراک، ایران.
2 استاد، گروه الهیات، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه اراک، اراک، ایران.
3 دانشیار، گروه الهیات، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه اراک، اراک، ایران.
10.22034/sslt.2025.2068859.1120
چکیده
فاضل صالح السامرایی و بنت الشاطی، هر دو از قرآن‌پژوهان معاصر هستند. آنان در تفسیر قرآن از روش ادبی (بیانی) استفاده کرده‌اند، لذا تفسیر آنان ارتباط تنگاتنگی با مباحث ادبی دارد. آن دو، در تفسیر قرآن از قرینه سیاق استفاده فراوان کرده‌اند، مسئله اصلی این پژوهش نیز، بررسی کارکرد قرینه سیاق در تفسیر این دو قرآن‌پژوه می‌باشد. نگارنده با استفاده از روش توصیفی تحلیلی به این نتیجه رسیده است که این دو قرآن‌پژوه، قرینه سیاق را به معنای (قبل و بعد آیات) گرفتند و ضمن شباهت‌های فراوان در کاربست قرینه سیاق به نظر می‌رسد که فاضل السامرایی با گرایش نحوی و با روش سنتی یعنی به کمک نظریه‌ی نظم عبدالقاهر جرجانی بیشتر در روش خود از سیاق خاص (سوره و آیه) و بنت الشاطی هم با گرایش بلاغی و با روش تجددگرایی، یعنی آشنایی با شیوه مطالعات خاورشناسان در حوزه‌های قرآنی، بیشتر از سیاق عام (کل قرآن) استفاده کرده است. آن‌ها با نشان دادن جلوه‌های ادبیِ اعجاز قرآن، ضمن تأکید بر کلمات کلیدی آیات در ارتباط با کلمات به‌کاررفته در متن قرآن، زیبایی‌های لفظی و معنایی قرآن را کشف و در اختیار مخاطبان قرار داده و ثابت کردند که چگونه هر واژه‌ای در جای خود آن‌چنان مستقر است که امکان جابه‌جایی با لفظ دیگر حتی با لفظ مشابه را ندارد، زیرا با روح کلمه و کلام یعنی سیاق پیوند خورده است و به ظرافت‌های معنایی تازه‌ای دست‌یافته‌اند که می‌توان آن را توسعه معنایی در بستر سیاق تلقی کرد.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

A Comparative Study of Context (Siyāq) and Its Interpretive Function in the Qurʾānic Studies of Fāḍil Ṣāliḥ al Sāmarrāʾī and Bint al Shāṭiʾ

نویسندگان English

Asad Shahbazi 1
Ali Hasanbagi 2
Fatemeh Dastranj 3
1 PhD Student, Department of Theology, Faculty of Humanities, Arak University, Arak, Iran.
2 Professor, Department of Theology, Faculty of Humanities, Arak University, Arak, Iran.
3 Associate Professor, Department of Theology, Faculty of Humanities, Arak University, Arak, Iran.
چکیده English

Fāḍil Ṣāliḥ al Sāmarrāʾī and Bint al Shāṭiʾ are among the prominent contemporary scholars of Qurʾānic studies whose interpretive works rely extensively on literary approaches to the Qurʾān. Because their exegetical methods are grounded in literary and rhetorical analysis, their interpretations maintain a close relationship with linguistic and stylistic discussions of the Qurʾānic text. Both scholars make extensive use of contextual indication (qarīnat al siyāq) in their interpretation of the Qurʾān. The central aim of the present study is therefore to examine the function of contextual indication in the interpretive approaches of these two scholars. Employing a descriptive–analytical method, the study demonstrates that both al Sāmarrāʾī and Bint al Shāṭiʾ understand contextual indication primarily in terms of the relationship between preceding and following verses. Despite substantial similarities in their use of context, significant methodological differences can be observed. Adopting a syntactic orientation and working within a largely traditional framework—particularly through reliance on ʿAbd al Qāhir al Jurjānī’s theory of naẓm (textual ordering)— Al Sāmarrāʾī tends to emphasize specific context, namely the relationship of words and meanings within individual verses and sūrahs. In contrast, Bint al Shāṭiʾ, with a rhetorical orientation and a more modernist methodological perspective influenced in part by Orientalist approaches to Qurʾānic studies, places greater emphasis on general context, that is, the interpretive relationship between a given passage and the Qurʾān as a whole. Through their analyses, both scholars highlight the literary dimensions of the Qurʾān’s inimitability (iʿjāz), demonstrating how the key words of individual verses function within the broader linguistic structure of the Qurʾānic discourse. Their interpretations reveal subtle verbal and semantic features of the Qurʾānic text and argue that each word in the Qurʾān occupies a precise and irreplaceable position, such that even a seemingly synonymous term cannot substitute for it because every lexical choice is intrinsically connected to the spirit of the discourse—that is, to its context (siyāq). Through this contextual analysis, both scholars uncover new semantic nuances that may be understood as instances of semantic development within the framework of Qurʾānic discourse.

کلیدواژه‌ها English

Context (Siyāq). Literary Interpretation. Fāḍil Ṣāliḥ al‑Sāmarrāʾī. Bint al‑Shāṭiʾ. Qurʾānic Hermeneutics
قرآن کریم
[1]ابوزید، نصر حامد (1380ش). معنای متن، ترجمه مرتضی کریمی‌نیا، تهران، طرح نو.
[2]اسعدی، محمد (1401ش). آسیب‌شناسی جریان‌های تفسیری، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، قم.
[3]بابایی، علی‌اکبر (1391ش). بررسی مکاتب و روش‌های تفسیری، ج۲، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
[4]بنت‌الشاطی، عایشه عبدالرحمن (بی‌تا). اعجاز بیانی، ترجمه حسین صابری، تهران، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
[5]بنت‌الشاطی، عایشه عبدالرحمن (بی‌تا). التفسیر البیانی للقرآن الکریم، مصر، دارالمعارف.
[6] بنت‌الشاطی، عایشه عبدالرحمن (بی‌تا). القرآن و التفسیر العصری، الطبعه الثانیه، قاهره، دارالمعارف.
[7]بنت‌الشاطی، عایشه عبدالرحمن (بی‌تا). القرآن و قضایا الانسان، قاهره، دارالمعارف.
[8]جرجانی، عبدالقاهر (2004م). دلائل الاعجاز، قاهره، مکتبة الخانجی.
[9]حسن‌بگی، علی (1397ش). درآمدی بر فرایند فهم حدیث، اراک، دانشگاه اراک.
[10] حسن‌بگی، علی (1399ش). «بررسی سه رویکرد درباره تفسیر آیات 16 تا 19 سوره قیامت بر پایه بازخوانی جمله معترضه»، فصلنامه پژوهش‌های تفسیر تطبیقی، سال ششم، شماره 2، صص. 55-78.
[11] خولی، امین (1933م). «تفسیر»، دائرةالمعارف الاسلامیه، بیروت، دارالمعرفه.
[12] دسترنج، فاطمه؛ ابراهیمی، ابراهیم (1402ش). «بررسی تطبیقی رویکرد قرآن‌پژوهی آمنه ودود و عایشه بنت‌الشاطی»، فصلنامه علمی-پژوهشی دانشگاه علوم اسلامی رضوی، دوره بیستم، شماره 37، صص. 9-34.
[13] راغب اصفهانی، محمد (1412ق). المفردات فی غریب القرآن، دمشق و بیروت، دارالعلم الشامیه.
[14] رجبی، محمود (1383ش). روش تفسیر قرآن، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
[15] رضایی، محمدعلی (1424ق). درسنامه روش‌ها و گرایش‌های تفسیر قرآن، قم، مرکز جهانی علوم اسلامی.
[16]زرکشی، محمد بن بهادر (بی‌تا). البرهان فی علوم القرآن، ج۲، بیروت، دارالمعرفه.
[17] زمخشری، محمود بن عمر (1407ق). الکشاف، بیروت، دارالکتاب العربی.
[18] السامرائی، فاضل صالح (1998م). التعبیر القرآنی، اردن، دار عمار.
[19] السامرائی، فاضل صالح (2006م). بلاغة الکلمة فی التعبیر القرآنی، مصر، شرکة العاتک للنشر.
[20] السامرائی، فاضل صالح (2007م). معانی النحو، بیروت، دار احیاء التراث العربی.
[21] السامرائی، فاضل صالح (2008م). أسئلة بیانیة فی القرآن الکریم، الامارات، مکتبة الصحابة.
[22] سجادی، سید ابوالفضل؛ جرفی، محمد؛ مختاری، قاسم؛ فرجی، مطهره (1398ش). «بررسی آثار فاضل السامرائی بر پایه نظریه نظم جرجانی با استناد به قرآن کریم»، فصلنامه علمی-پژوهشی، سال هفتم، شماره 1، صص. 45-70.
[23] سیوطی، عبدالرحمن (1416ق). الاتقان فی علوم القرآن، دمشق، دار ابن کثیر.
[24] شاکر، محمدکاظم (1382ش). روش‌ها و گرایش‌های تفسیری، قم، مرکز جهانی علوم اسلامی.
[25] شاکر، محمدکاظم؛ نانسی، ساکی (1393ش). «بنت‌الشاطی و سازمان‌دهی تفسیر ادبی»، فصلنامه تحقیقات علوم قرآن و حدیث، دانشگاه الزهرا(س)، سال یازدهم، شماره 4، صص. 101-128.
[26]شهبازی، محمود (1395ش). بلاغت واژگان در قرآن کریم، اراک، دانشگاه اراک.
[27] صدقی، حامد؛ مرادی، زهرا (1396ش). «سیاق و کارکرد آن در کتاب التعبیر البیانی»، فصلنامه علمی-پژوهشی دانشگاه اراک، سال پنجم، شماره 3، صص. 75-98.
[28] طباطبایی، محمدحسین (بی‌تا). المیزان، ترجمه سید محمدباقر همدانی، قم، دفتر انتشارات اسلامی.
[29] طریحی، فخرالدین (1375ش). مجمع البحرین، تهران، کتاب‌فروشی مرتضوی.
[30] طیب حسینی، سید محمود (1389ش). چندمعنایی در قرآن کریم، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
[31] طیب حسینی، سید محمود (1390ش). تفسیر بیانی، قم، دانشکده اصول‌الدین.
[32] مودب، سیدرضا (1386ش). مبانی تفسیر قرآن، قم، دانشگاه قم.
[33] میرحاجی، حمیدرضا (1392ش). درآمدی بر تفسیر بیانی قرآن کریم (فاضل السامرائی)، تهران، انتشارات سخن.
[34] نجارزادگان، فتح‌الله (1388ش). تفسیر تطبیقی، قم، مرکز جهانی علوم اسلامی.
دوره 4، شماره 1
بهار 1405
بهار 1405
صفحه 1-15

  • تاریخ دریافت 23 مرداد 1404
  • تاریخ بازنگری 07 شهریور 1404
  • تاریخ پذیرش 11 شهریور 1404