پژوهش های معناشناختی متون ادبی

پژوهش های معناشناختی متون ادبی

تحلیل معنایی ساختار روایی داستان آفرینش و هبوط در قرآن کریم بر اساس نظریه گریماس (مورد مطالعه: سوره بقره)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری، گروه زبان و ادبیات عربی، دانشکده ادبیات و زبان‌ها، دانشگاه اراک، اراک، ایران.
2 دانشیار، گروه زبان وادبیات عربی، دانشکده ادبیات و زبان‌ها، دانشگاه اراک، اراک، ایران.
3 استاد، گروه زبان وادبیات عربی، دانشکده ادبیات و زبان‌ها، دانشگاه اراک، اراک، ایران.
10.22034/sslt.2025.2061354.1103
چکیده
داستان آفرینش و هبوط انسان در قرآن کریم به دلیل جایگاه آغازین و تأثیر بنیادین آن بر درک انسان از هستی، یکی از محوری‌ترین روایت‌های قرآنی است. این داستان که در سوره‌های مختلف به صورت پراکنده مطرح شده، در سوره بقره ساختاری منسجم‌تر یافته و بستری مناسب برای تحلیل روایی فراهم آورده است. با وجود اهمیت این داستان، پژوهش‌های پیشین عمدتاً به تفسیرهای کلامی و تاریخی بسنده کرده و کمتر از رهیافت‌های نظری علوم انسانی برای واکاوی ساختار روایی آن بهره گرفته‌اند. پرسش اصلی این تحقیق آن است که ساختار روایی داستان آفرینش و هبوط در سوره بقره چگونه شکل گرفته و تا چه اندازه با الگوی کنشی گریماس قابل تحلیل است. بر همین اساس، پژوهش حاضر با تکیه بر نظریه روایت‌شناسی گریماس، عناصر بنیادین روایت همچون کنشگران، خویشکاری‌ها، زنجیره‌های روایی و شیوه شخصیت‌پردازی را در این داستان مورد تحلیل قرار می‌دهد. نتایج نشان می‌دهد که با وجود پراکندگی ظاهری آیات، روایت قرآنی آفرینش و هبوط واجد انسجام درونی و منطق روایی منسجمی است که از رهگذر الگوی گریماس قابل تبیین است. الگوی کنشی و نقش‌ها و گزاره‌های روایی مدنظر گریماس توان تحلیلی بالایی را در داستان آفرینش و هبوط دارند. تطبیق و اعمال آرای گریماس حاکی از آن است که روایت قرآنی از آفرینش و هبوط با وجود تشتت و گسستگی ظاهری، واجد ساختاری نظام‌مند و پیوستگی درونی و استحکام روایی است.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

A Semantic Analysis of the Narrative Structure of the Story of Creation and the Fall in the Qurʾān Based on Greimas’s Narratological Theory: The Cae of Sūrat al Baqarah

نویسندگان English

Najeh Moradi 1
Ahmad Omidali 2
Sayyed Abulfazl Sajjadi 3
Qasem Mokhtari 3
1 PhD student, Department of Arabic Language and Literature, Faculty of Literature and Languages, Arak University, Arak, Iran.
2 Associate Professor, Department of Arabic Language and Literature, Faculty of Literature and Languages, Arak University, Arak, Iran.
3 Professor, Department of Arabic Language and Literature, Faculty of Literature and Languages, Arak University, Arak, Iran.
چکیده English

The story of human creation and the Fall in the Qurʾān occupies a foundational position in shaping the Qurʾānic understanding of human existence and therefore constitutes one of the central narratives of the Qurʾānic text. Although this narrative appears in a dispersed form across several sūrahs, its presentation in Sūrat al Baqarah displays a comparatively coherent structure and thus provides a suitable basis for narratological analysis. Despite the importance of this narrative, previous studies have largely limited their discussion to theological and historical interpretations and have rarely employed theoretical approaches from the humanities to investigate its narrative organization. The present study therefore seeks to examine how the narrative structure of the story of creation and the Fall is constructed in Sūrat al Baqarah and to what extent it can be analyzed through Greimas’s actantial model. Drawing on Greimasian narratology and employing a descriptive–analytical method, the study analyzes the fundamental components of the narrative, including actants, narrative functions, narrative sequences, and modes of characterization within the Qurʾānic account of creation and the Fall. The findings indicate that, despite the apparent dispersion of the relevant verses, the Qurʾānic narrative of creation and the Fall demonstrates a coherent internal organization and a consistent narrative logic that can be effectively explained through Greimas’s analytical framework. In particular, the actantial model, narrative roles, and propositional structures proposed by Greimas show significant analytical capacity when applied to this narrative. The application of Greimas’s theoretical framework further reveals that the Qurʾānic account of creation and the Fall, notwithstanding its apparent textual fragmentation, possesses a systematic structure, strong internal cohesion, and a robust narrative architecture.

کلیدواژه‌ها English

Narrative Structure
Narratology
Story of Creation and the Fall
Greimasian Narratology
Sūrat al‑Baqarah
*قرآن کریم
[1]فراستخواه، مقصود، (1376) زبان قرآن، تهران، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
[2]ایزوتسو، توشیهیکو (1381) خدا و انسان در قرآن، ترجمه احمد آرام، شرکت سهامی انتشار، تهران.
[3]سلطانی, فاطمه (1397). تحلیل داستان‏های قرآنی براساس نظریه کنشی گریماس، نشر مرکز.
[4]پرینس، جرالد (1399) فرهنگ تفصیلی اصطلاحات روایت‌شناسی، ترجمه سید رحیم موسوی نیا، چاپ اول، اهواز: انتشارات دانشگاه شهیدچمران اهواز.
[5]احمدی، بابک (1392) ساختار و تأویل متن، چاپ پانزدهم، تهران، نشر مرکز.
[6]اخوت، احمد (1392) دستور زبان داستان، چاپ دوم، اصفهان، نشر فردا.
[7]اسکولز، رابرت (1393) درآمدی بر ساختارگرایی در ادبیات، ترجمه فرزانه طاهری، چاپ سوم، تهران، نشر آگاه.
[8]برتنس، هانس (1387) مبانی نظریه ادبی، ترجمه محمدرضا ابوالقاسمی، چاپ دوم، تهران، نشر ماهی.
[9]گریماس، آلژیرداس (1389) نقصان معنا، ترجمه و شرح حمیدرضا شعیری، تهران، نشر علم.
[10]ایگلتون، تری (1368) پیش درآمدی بر نظریه ادبی، ترجمه عباس مخبر، چاپ اول، تهران، نشر مرکز.
[11]شعیری، حمیدرضا (1381) مبانی معناشناسی نوین، تهران، نشر سمت.
[12]النفری، محمد بن عبدالجبار. (1985). المواقف و المخاطبات. تحقیق آرثر آربری. تقدیم و تعلیق عبدالقادر محمود. الهیئة المصریة العامة للکتاب.
[13]ابوالمجد، لیلی ابراهیم (1428). المرأة بین الیهودیة و الاسلام، قاهره، الدار الثقافیة للنشر.
[14]ابوزید، نصر حامد (1402) دایره های ترس، ترجمه ادریس امینی، چاپ دوم، تهران: نشر نگاه معاصر. 
[15]البغوی، حسین بن مسعود. (1420). معالم التنزیل فی تفسیر القرآن. تحقیق عبدالرزاق المهدی. الطبعة الأولی. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
[16]الثعلبی، احمد بن ابراهیم (1422) الکشف و البیان عن تفسیر القرآن، الطبعة الثانیة، بیروت: احیاء التراث العربی.
[17]الطبری، ابوجعفر محمد بن جریر. (1984). جامع البیان عن تأویل آی القرآن. الطبعة الأولی. بیروت: دارالمعرفة.
 
دوره 4، شماره 1
بهار 1405
بهار 1405
صفحه 16-36

  • تاریخ دریافت 04 خرداد 1404
  • تاریخ بازنگری 31 شهریور 1404
  • تاریخ پذیرش 26 مهر 1404