پژوهش های معناشناختی متون ادبی

پژوهش های معناشناختی متون ادبی

تحلیل معناشناختی دعای امام سجّاد (ع) برای مرزداران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استاد، گروه زبان وادبیات عربی، دانشکده ادبیات وعلوم انسانی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
2 دانشجوی دکتری، گروه زبان وادبیات عربی، دانشکده ادبیات وعلوم انسانی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
10.22034/sslt.2026.2081702.1150
چکیده
عمدتا تبیین دلالتهای مفهومی در متون مقدس دینی، فراتر از سطح صریح واژگان، در سطوح پنهانِ کنش و حافظۀ جمعی تکوین می‌یابد و دست‌یابی به آن، مستلزم چارچوب تحلیلی مشخصی است که قادر به رصد سیر تدریجی دلالت در لایه‌های متوالی معنایی باشد. در این مسیر، نظام دقیق معناشناسی با تمایز روابط فراشمولی، هم‌آوایی، هم‌نویسی و تقابل معنایی با گونه‌های متعدد آن از قبیل نشانداری صوری، توزیعی، موقعیتی و التزامی، الگویی مفهومی مناسبی برای واکاوی پویایی‌های دلالت متون دینی فراهم می‌آورد. پژوهش حاضر با بهره‌گیری از روش توصیفی‌ ـ ‌تحلیلی، به واکاوی سازوکار درونی دلالت‌های معنایی در نیایش مرزداران صحیفه سجادیه می‌پردازد. این پژوهش با درنظرگرفتن ضرورت به‌کارگیری الگوی لایه‌ای معناشناسی، این هدف را دنبال می‌کند که با واکاوی نقش عناصر زبانی، بررسی چرخش‌های معنایی، سازوکار تکوین و تحول تدریجی معنا در ساختار درونی نیایش مرزداران را چگونه می‌توان تبیین و تحلیل کرد. به‌منظور تحقق این غایت، چندین مقولۀ دلالتیِ محوری از متن نیایش مرزداران، استخراج و بر مبنای الگوی معناشناسی، طبقه‌بندی و تحلیل شده است. نتایج پژوهش حکایت از آن دارد که این دعا بر پایه شبکه‌ای درهم‌تنیده از روابط معنایی استوار است که انسجام زبانی و قدرت بلاغی متن را تقویت می‌کند. بخشی از این ساختار معنایی، مستقیماً بر پیوند ارزش صدق گزاره‌ها تکیه دارد؛ به گونه‌ای که پذیرش یا ردّ یک گزاره، وضعیت منطقی دیگر گزاره‌ها را نیز متأثر می‌سازد. افزون بر آن، وجود پیش‌انگاری‌های لایه‌مند و ساختار چندمعنایی، امکان تفسیر متن دعا را در سطوح مختلف معنایی و گفتمانی فراهم می‌آورد.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

A Semantic Analysis of Imam al‑Sajjād’s Supplication for the Frontier Guards (Duʿāʾ Ahl al‑Thughūr)

نویسندگان English

Ezzat Molla Ebrahimi 1
Hasan Jalali 2
1 Professor, Department of Arabic Language and Literature, Faculty of Literature and Humanities, University of Tehran, Tehran, Iran.
2 PhD Student, Department of Arabic Language and Literature, Faculty of Literature and Humanities, University of Tehran, Tehran, Iran.
چکیده English

In sacred religious texts, conceptual meanings frequently emerge beyond the explicit lexical level and are formed within deeper layers of discourse, action, and collective memory. Accessing these layers requires a clearly defined analytical framework capable of tracing the gradual development of meaning across successive semantic strata. Within this perspective, semantic analysis—through the systematic identification of relations such as hypernymic inclusion, phonetic similarity, graphic similarity, and various types of semantic opposition, including formal, distributional, positional, and implicational markedness—provides an appropriate conceptual model for examining the dynamics of meaning in religious discourse. Employing a descriptive–analytical method, the present study investigates the internal mechanisms of semantic signification in Imam al Sajjād’s supplication for the frontier guards (Duʿāʾ Ahl al Thughūr) contained in al Ṣaḥīfa al Sajjādiyya. Emphasizing the necessity of a layered semantic framework, the study analyzes the role of linguistic elements, traces semantic shifts, and explains how meaning gradually emerges and develops within the internal structure of the supplication. To achieve this objective, several central semantic categories were extracted from the text of the supplication and subsequently classified and analyzed within a semantic analytical model. The findings indicate that the supplication is structured upon an interconnected network of semantic relations that strengthens both the linguistic cohesion and the rhetorical force of the text. Part of this semantic structure relies directly on truth value relations among propositions, such that the acceptance or rejection of one proposition influences the logical status of other related propositions. Furthermore, the presence of layered presuppositions and a polysemous semantic structure allows the text of the supplication to be interpreted across multiple semantic and discursive levels.

کلیدواژه‌ها English

Applied Semantics
Linguistic Elements
Semantic Relations
Al Ṣaḥīfa al Sajjādiyya
Supplication for the Frontier Guards
[1] احمد، غلامعلی (۱۳۹۲)، «اعتبارسنجی صحیفة سجّادیه»، علوم حدیث، شماره ۶۹، صص ۳۲ ۵۸.
[2] اعرابی، غلامحسین (۱۳۷۸)، «چرا امام سجّاد(ع) به مبارزات سیاسی نپرداخت؟»، فرهنگ کوثر، شماره ۳۴، صص ۶۷ ۶۸.
[3] افراشی، آزیتا (1381)، اندیشه‌هایی در معنی شناسی، تهران: فرهنگ کاوش.
[4] پالمر. فرانک (1366)، نگاهی تازه به معنی شناسی، ترجمه کورش صفوی، تهران: مرکز.
[5] پهلوان، منصور (۱۳۷۸)، «اسناد و مشایخ راویان صحیفه کامله»، علوم حدیث، شماره ۱۲، صص ۲۶ ۶۹.
[6] جرمان، کلود و ریمون لوبلان (1994)، علم الدّلالة، ترجمه نورالهدی لوشن، دمشق: دارالفاضل.
[7] جوادی آملی، عبدالله (1391)، مفاتیح الحیاة، قم: اسراء.
[8] چندلر، دانیل (1400)، مبانی نشانه شناسی، ترجمه مهدی پارسا، تهران: سوره مهر.
[9] چیتیک، ویلیام و وحید صفری (۱۳۸۵)، «مقدمه‌ای بر صحیفه سجّادیه»، علوم قرآن و حدیث، شماره ۴۱، صص ۵۹ ۸۸.
[10] سبحانی تبریزی، جعفر (۱۳۸۵)، «فلسفه و کلام»، نشریه درسهائی از مکتب اسلام، سال 46، شماره 3، ص 8- 19.
[11] صفوی، کوروش (1391)، آشنایی با زبان شناسی در مطالعات ادب فارسی، تهران: علمی.
[12] صفوی، کوروش (1399)، معنی شناسی کاربردی، تهران: همشهری.
[13] عباس معن، مشتاق(2001)، المعجم المفصّل فی فقه اللغة، بیروت: دار الکتب العلمیة، ط1.
[14] قریشی، سید حسن و سید محسن شیخ‌الاسلامی (۱۳۹۷)، «نقش‌آفرینی تاریخی امام سجّاد(ع) از سال ۶۱ تا ۹۴ هجری قمری»، سخن تاریخ، شماره ۲۷، صص ۱۷۷ ۱۹۴.
[15] مختار عمر، احمد (1998)، علم الدّلالة، قاهره: عالم الکتب.
[16] مدنی، سید علی خان (1392)، ریاض السالکین فی شرح صحیفة سیّد الساجدین، به کوشش سید محسن حسینی امینی، قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، دفتر انتشارات اسلامی.
 
دوره 4، شماره 1
بهار 1405
بهار 1405
صفحه 37-52

  • تاریخ دریافت 01 دی 1404
  • تاریخ بازنگری 10 خرداد 1405
  • تاریخ پذیرش 19 خرداد 1405