پژوهش های معناشناختی متون ادبی

پژوهش های معناشناختی متون ادبی

معناشناسی واژه آلاء در قرآن کریم(با تأکید بر سوره الرحمن)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
گروه قرآن پژوهی، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، قم، ایران.
10.22034/sslt.2026.2088669.1167
چکیده
یکی از واژه‌های قرآنی با کاربرد نسبتا زیاد، واژه «آلاء» است که تنها به همین شکل به کاررفته است. تلقی عموم مفسران و لغویان این است که واژه «آلاء» جمع «ألی»، «ألا»، و نظیر اینها است و به معنای «نعمتها» است و با این­حال در لغت اطمینان کاملی به اینکه واژه یادشده جمع «إلی» یا «ألا» باشد وجود ندارد و شواهد زبانی روشن و اطمینان بخشی هم برای آن ذکر نشده است، مرور بدوی سوره رحمان با 31 بار تکرار «آلاء» نسبت به معنای یادشده تردید ایجاد می‌کند، از این رو در مقاله حاضر به منظور تحقیق در معنای این واژه، با روش توصیف و تحلیل معناشناختی ساختارگرا، و تفسیر موضوعی در صدد پاسخ به این سؤال برآمده است که با توجه به کاربردهای لغت و قرآن کریم، معنای تحقیقی «آلاء» چیست؟ و دیدگاه مفسران و لغویان تا چه اندازه قابل دفاع و به کاربرد آن در اشعار عربی و قرآن کریم سازگار است؟ با بررسی که در کتابهای لغت و سیاق آیات 34 گانه مشتمل بر «ألاء» انجام گرفت، این نتیجه حاصل شد که این واژه به ندرت قابل تفسیر به «نعمتهای الهی» است، و در معنای نعمتهای بزرگ، الطاف شگفت‌انگیز الهی، غلبه و قدرت­نمایی خداوند، به ویژه در هلاکت افراد و اقوام بسیار قدرتمند، نزول عذاب در دنیا بر اقوام ستمگر و در آخرت بر گناهکاران و احتمالا خصال نیک و بزرگ الهی به کار رفته است. برخی احادیث معصومان (ع) نیز معنای الطاف شگفت‌انگیز الهی، خصال نیک و نعمتهای عظیم الهی ـ شامل نعمت ولایت ـ را تأیید می‌کند.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

A Semantic Analysis of the Term Ālāʾ in the Holy Qurʾān: The Case of Sūrat al-Raḥmān

نویسنده English

Seyyed Mahmood Tayyebhoseini
Quranic Studies Group, Research Institute of Hawzah and University, Qom, Iran.
چکیده English

The term ālāʾ is a relatively frequent Qurʾānic vocable that appears exclusively in this plural form. While classical exegetes and lexicographers predominantly maintain that ālāʾ is the plural of aly, ilā, or alan and denotes “blessings” or “bounties,” lexicographical sources provide no decisive consensus regarding its precise singular form, nor do they furnish conclusive linguistic evidence to corroborate this standard derivation. A preliminary examination of Sūrat al-Raḥmān—wherein ālāʾ recurs thirty-one times—further casts doubt on this conventional reduction to ordinary “blessings.” Accordingly, this study applies a structural semantic and thematic exegetical method to determine the critical semantic value of ālāʾ across lexicographical usage, classical Arabic poetry, and the Qurʾānic corpus, evaluating the extent to which traditional exegetical consensus reflects actual textual usage. An exhaustive analysis of Arabic lexicons and the immediate contexts (siyāq) of the thirty-four Qurʾānic verses containing ālāʾ reveals that the term can rarely be interpreted as mere generic blessings. Rather, it signifies monumental bounties, wondrous divine grace, manifestations of divine omnipotence and subjugation—especially through the annihilation of tyrannical individuals and dominant nations—and the infliction of worldly chastisement on oppressors and eschatological punishment on sinners, alongside denoting exalted divine attributes. Furthermore, select traditions from the Infallibles (AS) corroborate this wider semantic range, affirming ālāʾ as wondrous divine favors, sublime divine qualities, and supreme blessings, foremost among which is the grace of wilāyah.

کلیدواژه‌ها English

Ālāʾ
Sūrat al-Raḥmān
Structural Semantics
Thematic Exegesis (Tafsīr Mawḍūʿī)
Divine Favors
[1] ابن سیده، على بن اسماعیل، (1421)، المحکم و المحیط الأعظم، محقق/ مصحح: هنداوی، عبدالحمید، بیروت، دارالکتب العلمیة.
[2] ابن عاشور، محمدطاهر،(1420). التحریر و التنویر، بیروت، مؤسسة التاریخ العربی.
[3] ابن عطیه؛ عبدالحق بن غالب،(1422). المحررالوجیز فی تفسیرالکتاب العزیز، بیروت، دارالکتب العلمیه.
[4] ابن منظور، محمدبن مکرم،(1414). لسان العرب، بیروت، دار صادر.
[5] ازهری، محمدبن احمد،(1421). تهذیب اللغه، بیروت، داراحیاء التراث العربی.
[6] آقایی، سیدعلی، (1388). انسجام قران از نظریه تا عمل: مقایسه روش تفسیری فراهی _ اصلاحی و حوّی، کتاب ماه دین، ش144، ص72-79.
[7] بنت الشاطی، عائشه عبدالرحمن،(بی­تا). التفسیر البیانی للقرآن الکریم، قاهره، دارالمعارف.
[8] بیضاوى، عبدالله بن عمر،(1418). أنوار التنزیل و أسرار التأویل، بیروت، دار إحیاء التراث العربی.
[9] پاکتچی، احمد (1387)، آشنایی با مکاتب معناشناسی معاصر، نامه پژوهش، س9(3)، ص89 120.
[10]  پالمر، فرانک ر (1374): نگاهی تازه به معنی شناسی، ترجمه: کورش صفوی، تهران، کتاب ماد.
[11]  جوهری، اسماعیل بن حماد،(1376). تاج اللغه و صحاح العربیه، بیروت، دارللملایین.
[12]  حویزی، علی بن جمعه(1415). نور الثقلین، چاپ چهارم، قم: اسماعیلیان.
[13]  خولی، امین،(1933). التفسیر، دایرة المعارف الاسلامیة، ج5، بیروت، دارالمعرفه.
[14]  راغب اصفهانی، حسین بن محمد، مفردات الفاظ القرآن، بیروت، دارالقلم.
[15]  ربیعی آستانه، مسعود (1383): فصلنامه پژوهشهای قرآنی، 37 و 38: 251 277.
[16]  زبیدى، محمد بن محمد، (1414ق)، تاج العروس، محقق/مصحح: علی شیری، بیروت، دارالفکر.
[17]  زمخشری، محمودبن عمر،(1407). الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل، بیروت، دارالکتب العربی.
[18]  سجادی، سیدابوالفضل، شهبازی، محمود، محبی، سحر (1402): معناشناسی واژه قضا در قرآن کریم، 1(1)، ص55 75.
[19]  صاحب، اسماعیل بن عباد، (1414)، المحیط فی اللغة، محقق/ مصحح: آل یاسین، محمدحسن، بیروت، عالم الکتب.
[20]  صفار، محمدبن حسن،(1404). بصار الدرجات فی فضائل آل محمد(ص)، قم، مکتبة آیة الله المرعشی النجفی.
[21]  طباطبائی، سید محمد حسین،(1390). المیزان فی تفسیر القرآن، قم، دفتر انتشارات اسلامی.
[22]  طبرسى، فضل بن حسن(1372). مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران، ناصر خسرو.
[23]  طبرسى، فضل بن حسن،(1412). تفسیر جوامع الجامع، قم، حوزه علمیه قم، مرکز مدیریت.
[24]  طبری، محمدبن جریر،(1412). جامع البیان فی تفسیرالقرآن، بیروت، دارالمعرفة.
[25]  طیب حسینی، سیدمحمود(1387). امین خولی و مؤلفه‌های تفسیر ادبی، مشکوة، ش99، ص24-45.
[26]  عیاشی، محمدبن مسعود(1380)، تفسیر العیاشی، تهران، مکتبة العلمیة الاسلامیة.
[27]  فخر رازی، محمدبن عمر،(1420). التفسیرالکبیر(مفاتیح الغیب)، بیروت، داراحیاءالتراث العربی.
[28]  فراء، یحیى بن زیاد،(1980). معانى القرآن، قاهره، الهیئة المصریة العامة للکتاب.
[29]  فراهی، عبدالحمید،(2002). مفردات القرآن(نظراتٌ جدیدةٌ فی تفسیر الفاظٍ قرآنیةٍ)، بیروت، دارالغرب الاسلامی.
[30]  فراهیدی، خلیل بن احمد،(1409). کتاب العین، قم، نشر هجرت.
[31]  فیومی، احمد بن محمد، المصباح المنیر، قم، دارالهجره، 1414ق.
[32]  قرشی، علی اکبر، احسن الحدیث، چاپ سوم، تهران: بنیاد بعثت، 1377.
[33]  قرطبی، جامع الاحکام القرآن، چاپ اول، تهران: ناصر خسرو، 1364ش.
[34]  قمى، على بن ابراهیم، تفسیر القمی، قم، دار الکتاب، 1363ش.
[35]  کلینى، محمد بن یعقوب بن اسحاق‏، (1407ق)، الکافی، محقق / مصحح: غفارى على اکبر و آخوندى، محمد، تهران‏، دار الکتب الإسلامیة.
[36]  مدرسی، محمد تقی،(1419). من هدی القرآن، تهران، دارمحبی الحسین.
[37]  مفضل بن عمر،(بی­تا). توحید المفضل، قم، داوری.
[38]  مکارم شیرازى، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الإسلامیة، 1371ش.
[39]  منسوب به جعفربن محمد، (1400). مصباح الشریعه، بیروت، اعلمی.
[40]  موسی، حسین یوسف،(1410). الافصاح فی فقه اللغة، قم، مکتب الاعلام الاسلامی.
دوره 4، شماره 2
تابستان 1405
تابستان 1405
صفحه 61-78

  • تاریخ دریافت 24 اردیبهشت 1405
  • تاریخ بازنگری 25 خرداد 1405
  • تاریخ پذیرش 24 تیر 1405