پژوهش های معناشناختی متون ادبی

پژوهش های معناشناختی متون ادبی

تحلیل معنایی و تبیین رابطه علّی میان «نَصَب» و «لُغُوب» در بستر نقد انگاره ترادف واژگان قرآنی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
استادیار، گروه آموزش معارف اسلامی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران.
10.22034/sslt.2026.2089132.1169
چکیده
این پژوهش با هدف تحلیل معنایی دقیق واژگان کلیدی «نَصَب» و «لُغُوب» و تبیین رابطه میان آن‌ها در بستر نقد انگاره ترادف در واژگان قرآنی، به‌ویژه در خصوص آیه ۳۵ سوره مبارکه فاطر (لَا یَمَسُّنا فِیهَا نَصَبٌ وَ لَا یَمَسُّنا فِیهَا لُغُوب)، صورت گرفته است. این دو واژه در نگاه نخست ممکن است مترادف به نظر رسند، اما مبانی نظری نقد انگاره ترادف در زبان‌شناسی و مطالعات قرآنی، لزوم واکاوی تفاوت‌های معنایی ظریف را ضروری می‌سازد. این مطالعه با روش توصیفی-تحلیلی و با استفاده از منابع کتابخانه‌ای، به بررسی ریشه، مصادیق، کاربردهای قرآنی و دیدگاه‌های مختلف لغویان و مفسران پرداخته و در نهایت، ترجمه‌های فارسی آیه مذکور را در پرتو یافته‌های خود نقد کرده است. یافته‌های اصلی پژوهش نشان می‌دهد که واژه «نَصَب»، به معنای رنج و مشقت، و «لُغُوب»، به معنای ضعف و ناتوانی است. تحلیل‌ها بیانگر وجود رابطه علّی میان این دو واژه است؛ به طوری که «لُغُوب» (ضعف و ناتوانی) پیامد و نتیجه مستقیم «نَصَب» (رنج و مشقت) محسوب می‌گردد. این تمایز و رابطه، انگاره ترادف کامل میان آن‌ها را به چالش می‌کشد و بر لزوم دقت در فهم مدلول هر یک در سیاق قرآنی تأکید دارد. بررسی ترجمه‌های فارسی آیه ۳۵ فاطر حاکی از آن است که اگرچه اکثر مترجمان در برگردان «نَصَب» به "رنج" موفق بوده‌اند، ترجمه «لُغُوب» با تنوع و گاه نارسایی همراه بوده و بسیاری از ترجمه‌ها در انعکاس دقیق معنای "ضعف و ناتوانی" یا رابطه علّی با رنج، ناکام مانده‌اند.
در نهایت، پژوهش حاضر با اثبات تفاوت معنایی و رابطه علّی میان «نَصَب» و «لُغُوب»، ضمن نقد انگاره ترادف در این مورد خاص، بر اهمیت حیاتی دقت در تمایز واژگان برای فهم عمیق متن مقدس و ارائه ترجمه‌های دقیق‌تر، به‌ویژه در آیاتی نظیر آیه ۳۵ فاطر، تأکید می‌ورزد.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

A Semantic Analysis of the Causal Relationship between Naṣab and Lughūb in Qurʾān: A Critique of the Assumption of Synonymy in Qurʾānic Vocabulary

نویسندگان English

Javad Nasirivatan
Ramezan Paybarjai
Assistant Professor, Department of Islamic Studies, Farhangian University, Tehran, Iran.
چکیده English

This study aims to provide a semantic analysis of the key Qurʾānic terms naṣab and lughūb and to clarify the relationship between them within the broader critique of the assumption of synonymy in Qurʾānic vocabulary, with particular reference to verse 35 of Sūrat Fāṭir: “lā yamassunā fīhā naṣabun wa-lā yamassunā fīhā lughūb.” Although these two terms may initially appear synonymous, theoretical discussions concerning the critique of synonymy in linguistics and Qurʾānic studies underscore the necessity of identifying subtle semantic distinctions between them. Employing a descriptive–analytical method and drawing upon classical lexicons, exegetical sources, and Qurʾānic usage, this study examines the etymology, semantic fields, and contextual applications of both terms. The findings indicate that naṣab denotes hardship, toil, and exertion, whereas lughūb refers to weakness, weariness, and fatigue. The semantic analysis further demonstrates the existence of a causal relationship between the two concepts, whereby lughūb (weariness and exhaustion) emerges as the direct consequence of naṣab (hardship and exertion). This semantic distinction challenges the assumption of complete synonymy between the two terms and highlights the importance of interpreting each lexical item within its specific Qurʾānic context. In addition, thae study evaluates several Persian translations of the verse in light of these findings. The analysis shows that although most translators have accurately rendered naṣab as “hardship” or “toil,” the translation of lughūb exhibits greater variation and, in many cases, inadequately conveys its precise meaning of weakness or fatigue and its causal relationship with hardship. The study therefore emphasizes the critical importance of lexical precision in Qurʾānic interpretation and translation, demonstrating that careful differentiation between closely related terms is essential for achieving a deeper understanding of the sacred text and for producing more accurate translations.

کلیدواژه‌ها English

Naṣab
Lughūb
Synonymy in the Qurʾān
Qurʾānic Semantics
* قرآن
[1] آل آقا، حکمت، (1353)، ترجمه قرآن، تهران، اقبال.
[2] آیتی، عبد المحمد(1374 ش)، ترجمه قرآن، تهران، سروش، چاپ دوم.
[3] ابن انباری، ابوبکر( 1407)، الاضداد، بیروت، المکتبة العصریه.
[4] ابن اثیرجزرى، مبارک (1367)، النهایة فی غریب الحدیث و الأثر، قم، موسسه مطبوعاتی اسماعیلیان.
[5] ابن جنی، أبو الفتح عثمان( بی تا)، الخصائص، مصر، الهیئة المصریة العامة للکتاب.
[6] ابن عاشور، محمد بن طاهر( 1984 م)، التحریر و التنویر، تونس، الدار التونسیة للنشر.
[7] ابن عباد، صاحب (بی تا)، المحیط فی اللغه، بی تا، تحقیق: محمد حسن آل یاسین‏، مصر، دار الکتب المصریة.
[8] ابن عطیه اندلسی، عبدالحق بن غالب( 1422)، المحررالوجیز، بیروت‏، دارالکتب العلمیه.
[9] ابن فارس، احمد( 1404 ق)، معجم مقاییس اللغة، مصحح: هارون، عبد السلام محمد، قم، مکتب الاعلام الاسلامی‏.
[10]  ابن منظور، محمد(1389 ق)، لسان العرب، سوم. بیروت: دار صادر.
[11]  ابو حیان اندلسى، محمد بن یوسف( 1420 ق)،  البحر المحیط فى التفسیر، بیروت‏، دارالفکر.
[12]  ابوهلال عسکری، حسن بن عبدالله(1973م)، الفروق فی اللغة، بیروت‏، دارالآفاق.
[13]  ارفع، سید کاظم(1381 ش)، ترجمه قرآن، تهران، مؤسسه تحقیقاتى و انتشارات فیض کاشانى.
[14]  ازهری، ابومنصور(2001م)، تهذیب اللغه، بیروت‏، دارالاحیاء التراث العربی.
[15]  اشرفى، محمود(1380)»، ترجمه قرآن، تهران، انتشارات جاویدان.
[16]  انصارى، مسعود( 1377ش)، ترجمه قرآن، تهران، نشر و پژوهش فرزان روز.
[17]  انصاریان، حسین( 1383 ش)، ترجمه قرآن، قم، اسوه.
[18]  الهی قمشه ای، مهدی(1380ش)،  ترجمه قرآن، قم، انتشارات فاطمة الزهرا.
[19]  بانوى اصفهانى، سیده نصرت امین( 1361 ش)،  ترجمه قرآن، تهران، نهضت زنان مسلمان.
[20]  برزی، اصغر(1382)، ترجمه قرآن، تهران، بنیاد قرآن.
[21]  بروجردى، سید محمد ابراهیم( 1366 ش)، ترجمه قرآن، تهران، صدر.
[22]  بستانى، فواد افرام( 1375 ش)، فرهنگ ابجدی، تهران‏، اسلامی.
[23]  بنت شاطی، عایشه( 1376)، اعجاز بیانی قرآن، تهران، ترجمه حسین صابری، انتشارات علمی و فرهنگی.
[24]  بهبودی، محمد باقر(1372ش)، معانی القرآن، تهران، محمد باقر بهبودی.
[25]  بهرام پور، ابوالفضل (بی تا)، ترجمه قرآن، ناشر دیجتالی مرکز تحقیقات قائمیه اصفهان.
[26]  پاکتچی، احمد(1387)، آشنایی با مکاتب معناشناسی معاصر، فصل نامه پژوهش، تهران، پاییز، شماره 13.
[27]  پاینده، ابوالقاسم( بی تا)، ترجمه قرآن، بی جا، بی تا.
[28]  پالمر، فرانک( 1387)، نگاهی تازه به معناشناسی، ترجمه کوروش صفوی، تهران، نشر مرکز.
[29]  پورجوادى، کاظم( 1344ش)، ترجمه قرآن، تهران، بنیاد دایرة المعارف اسلامى.
[30]  پورافخم، مریم و مهرداد عباسی (1391)، بررسی کاربرد معناشناسی در دیدگاه معناشناسی ایزوتسو با تکیه بر مفهوم ایمان، پژوهش های اعتقادی و کلامی، ساوه، سال دوم، شماره 5؛ صص 60-92
[31]  جوادی آملی، عبدالله( 1394ش)، تفسیر تسنیم، قم، اسرا.
[32]  -حداد عادل، غلامعلی( 1388 ش)،  ترجمه قرآن، تهران، مشعر.
[33]  حلبى، على اصغر(1380 ش)، ترجمه قرآن، تهران، اساطیر.
[34]  خرمشاهی، بهاء‌الدین(1382 ش)، ترجمه قرآن، تهران، گلشن.
[35]  خرم دل، مصطفی(1372 ش)،  ترجمه قرآن، تهران، احسان.
[36]  خواجوى، محمد( 1410 ق)، تفسیر نور، تهران، مولی.
[37]  درویش، محیى الدین(1415 )، اعراب القرآن و بیانه، سوریه، دارالارشاد،
[38]  دهلوی، شاه ولی الله(بی تا) ترجمه قرآن، سراوان، نور.
[39]  سید قطب، سید بن قطب بن ابراهیم( 1412)، فى ظلال القرآن بیروت، دار الشروق.
[40]  سیوطی، جلال الدین (1404)، الدرالمنثور، قم، کتابخانه آیة الله مرعشى نجفى.
[41]  شعرانى، ابو الحسن،« 1374ش»، ترجمه قرآن، تهران، انتشارات اسلامی.
[42]  شوکانی، محمد بن علی( 1414)، فتح القدیر، بیروت، دار ابن کثیر.
[43]  شیخ طوسی، ابوجعفرمحمد بن حسن( بی تا) التبیان فى تفسیر القرآن، بیروت، دار احیاء التراث العربى.
[44]  رازى، فخر الدین( 1378ش)، المحصول فی علم اصول الفقه، بیروت، المکتبه العصریه.
[45]  ---------------------- ( 1420 ق)،  مفاتیح الغیب، بیروت، دارالاحیاءالتراث العربی.
[46]  -راغب اصفهانى، ابوالقاسم(1412)، مفردات ألفاظ القرآن، بیروت، دارالقلم.
[47]  رضایی اصفهانی، محمد علی( 1383 ش)، ترجمه قرآن، قم، موسسه تحقیقاتى فرهنگى دارالذکر.
[48]  رمضان، عبدالتواب(1367)، مباحثی در فقه اللغه و زبان شناسی عربی، مترجم شیخی حمیدرضا، مشهد، معاونت فرهنگی آستان قدس رضوی.
[49]  -رهنما، زین العابدین(1346 ش)،  ترجمه قرآن، تهران، کیهان.
[50]  زمخشری، محمود(1407 ق)،  الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل، بیروت، دارالکتب العربی.
[51]  صفار زاده، طاهره(1380 ش)، ترجمه قرآن، تهران، موسسه فرهنگى جهان رایانه کوثر.
[52]  صفی علیشاه، حسن(1378 ش)، ترجمه قرآن، تهران، منوچهری.
[53]  طاهرى قزوینى، على اکبر(1380ش)، ترجمه قرآن، تهران، قلم.
[54]  طباطبایى، سید محمد حسین(1417 ق)، المیزان فى تفسیر القرآن، قم، دفتر انتشارات اسلامى جامعه‏ى مدرسین حوزه علمیه.
[55]  طبرسى، فضل بن حسن( 1372 ش)، مجمع البیان فى تفسیر القرآن، تهران، انتشارات ناصر خسرو.
[56]  طریحى، فخر الدین بن محمد(1375 ش)، مجمع البحرین‏، محقق/ مصحح: حسینى اشکورى، احمد، تهران، مرتضوی.
[57]  طیب، عبدالحسین(1378ش)، اطیب البیان، تهران، انتشارات اسلام.
[58]  عاملى، ابراهیم( 1360 ش)، ترجمه قرآن، تهران، صدوق.
[59]  فارسى، جلال الدین(1369 ش)،  ترجمه قرآن، تهران، انجام کتاب.
[60]  فراهیدی، خلیل بن احمد(1409 ق)، العین، قم، هجرت.
[61]  فولادوند محمد مهدی( 1415 ق)، ترجمه قرآن، تهران، دارالقرآن الکریم.
[62]  فیروز آبادى، محمد بن یعقوب( بی تا)، القاموس المحیط، بیروت، دار الکتب العلمیة.
[63]  فیض الاسلام، سید على نقى( 1378 ش)، ترجمه قرآن، تهران، فقیه.
[64]  قرشى، سید على اکبر( 1371 ش)، قاموس قرآن، تهران، دار الکتب الإسلامیة.
[65]  قمی، علی بن ابراهیم(1367ش)، تفسیر قمی، قم، دارالکتاب.
[66]  قنبری، بخشعلی (1397)، معناشناسی به مثابه روش، تهران، نوشناخت.
[67]  کاویانپور، احمد،( 1378 ش)، ترجمه قرآن، تهران، سازمان چاپ و انتشارات اقبال.
[68]  گروهی از نویسندگان (مرکز فرهنگ و معارف قرآن)( 1385 ش)،  ترجمه قرآن، قم، بوستان کتاب.
[69]  مجتبوى، جلال الدین(1371 ش)،  ترجمه قرآن، تهران، حکمت.
[70]  مشکینی، علی( 1381 ش)، ترجمه قرآن، قم، الهادی.
[71]  مصباح زاده، عباس( 1380 ش)، ترجمه قرآن، تهران، سازمان انتشارات بدرقه جاویدان.
[72]  مصطفوى، حسن(1360 ش)، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
[73]  مراغی، احمد بن محمد (بی تا)، تفسیر المراغی، بیروت،  داراحیاء التراث العربى.
[74]  معزى، محمد کاظم(1372 ش) ، ترجمه قرآن، قم، اسوه.
[75]  معین، محمد،(1392 ش)، فرهنگ فارسی، تهران، امیرکبیر.
[76]  مکارم شیرازی، ناصر( 1373 ش)، ترجمه قرآن، قم، دار القرآن الکریم.
[77]  موسوی گرمارودی، علی(«1384 ش)، ترجمه قرآن، تهران، انتشارات قدیانی.
[78]  نوبری، عبد المجید( 1396 ق) ، ترجمه قرآن، تهران، اقبال.
[79]  واحدی، على بن احمد( 1411ق)، اسباب النزول، بیروت، دار الکتب العلمیة.
[80]  یاسرى، محمود( 1415 ق)، ترجمه قرآن، قم، انتشارات بنیاد فرهنگى امام‏مهدى (عج).
دوره 4، شماره 1
بهار 1405
بهار 1405
صفحه 72-86

  • تاریخ دریافت 29 اردیبهشت 1405
  • تاریخ بازنگری 19 خرداد 1405
  • تاریخ پذیرش 23 خرداد 1405