پژوهش های معناشناختی متون ادبی

پژوهش های معناشناختی متون ادبی

تحلیل نشانه‌شناختی سازوکارهای تولید معنا در گفتمان قرآنی: مطالعه تقابل‌های بنیادین سوره واقعه با مدل گریماس و لوی‌-استروس

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
سطح 4، رشته فقه و اصول حوزه علمیه قم، قم؛ سطح 4، رشته تفسیر تطبیقی مؤسسه ائمه اطهار(ع)، قم.
10.22034/sslt.2026.2089576.1173
چکیده
سوره واقعه با ارائه تصویری از صحنه قیامت و سرنوشت انسان‌ها، بر تقسیم‌بندی سه‌گانه «اصحاب میمنه»، «اصحاب مشئمه» و «سابقون» استوار است. مسئله اصلی این پژوهش، تبیین سازوکار زیربنایی حاکم بر منطق تقابلی نجات و عذاب در این ساختار به‌ظاهر سه‌گانه و چگونگی ارتباط نظام‌مند میان این گروه‌ها است. این مطالعه با رویکردی تحلیلی-توصیفی و با کاربست تلفیقی نظریه تقابل‌های دوگانه لوی-استروس و مربع نشانه‌شناختی گریماس، داده‌های تفسیری استخراج‌شده از منابع معتبر شیعه و اهل سنّت را تحلیل می‌کند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که در لایه زیرین متن، شبکه‌ای جهان‌شمول از تقابل‌های دوتایی (نظیر راست/چپ، نور/ظلمت، نعمت/محرومیت) جریان دارد که بر اساس نظریه لوی-استروس، سازوکار اصلی معناسازی در سوره را تشکیل می‌دهد. هم‌زمان، تحلیل گریماسی آشکار می‌سازد که گروه «سابقون» نه به‌عنوان مقوله‌ای مستقل، بلکه به‌منزله قطب غایی محور نجات در شبکه‌ای از روابط منطقی تقابل، تضاد و تکمیل با دیگر گروه‌ها قرار دارد. این ساختار لایه‌ای، انسجامی عمیق میان منطق دوتایی و روساخت سه‌گانه ایجاد کرده و الگوی تکرارشونده توصیفات بهشت و دوزخ را به نظامی شناختی-تربیتی پیوند می‌زند. نتیجه نهایی مؤید کارآمدی رویکردهای ساختارگرا و نشانه‌شناختی در صورتبندی بصیرت‌های تفسیری و آشکارسازی معماری معنایی قرآن کریم است.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

A Semiotic Analysis of the Mechanisms of Meaning Production in Qurʾānic Discourse: A Study of Fundamental Oppositions in Sūrat al-Wāqiʿah Based on the Models of Greimas and Lévi-Strauss

نویسنده English

Ruhollah Masoumian
Level 4, Department of Fiqh and Usul, Qom Seminary, Qom, Iran; Level 4, Department of Comparative Tafsir, Ahl al-Bayt (A.S.) Institute, Qom, Iran.
چکیده English

Sūrat al-Wāqiʿah portrays the eschatological reality and the ultimate destinies of humanity through a tripartite taxonomy: “the Companions of the Right” (Aṣḥāb al-Maymanah), “the Companions of the Left” (Aṣḥāb al-Mashʾamah), and “the Foremost” (al-Sābiqūn). The central problem of this study is to elucidate the underlying mechanism governing the oppositional logic of salvation and damnation within this ostensibly tripartite structure, alongside determining how these groups are systematically interrelated. Adopting a descriptive-analytical method and synthesizing Claude Lévi-Strauss’s theory of binary oppositions with Algirdas Julien Greimas’s semiotic square, this study analyzes exegetical data extracted from authoritative Shīʿī and Sunnī sources. The findings reveal that beneath the surface text lies a universal network of binary oppositions (such as right/left, light/darkness, and bounty/deprivation) that, in accordance with Lévi-Straussian structuralism, constitutes the primary engine of meaning production in the sūrah. Concurrently, the Greimasian analysis demonstrates that the “Foremost” does not operate as an isolated ontological category, but rather functions as the ultimate pole of the salvation axis embedded within a formal matrix of contrariety, contradiction, and complementarity with the other groups. This stratified architecture creates deep structural coherence between the binary deep logic and the tripartite surface structure, anchoring the recurring descriptions of Paradise and Hell to a broader cognitive and didactic system. Ultimately, the results substantiate the efficacy of structuralist and semiotic frameworks in formalizing classical exegetical insights and uncovering the semantic architecture of the Holy Qurʾān.

کلیدواژه‌ها English

Sūrat al-Wāqiʿah, Binary Oppositions, Greimas&‌‌‌rsquo
s Semiotic Square, Claude Lé
vi-Strauss, Structural Analysis of the Qurʾān
*قرآن کریم
1. کتاب
[1] آلوسی، محمود بن عبدالله. (۱۴۱۵). روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی. دار الکتب العلمیة.
ابن ابی زمنین، محمد بن عبدالله. (۱۴۲۴). تفسیر ابن أبی زمنین. دار الکتب العلمیة.
[2] ابن‌عاشور، محمدطاهر. (۱420). التحریر و التنویر. فرهنگ نشر نو.
[3] تستری، سهل بن عبدالله. (۱۳۸۱). تفسیر التستری. دار الکتب العلمیة.
[4] ثعالبی، عبدالرحمن بن محمد. (۱۴۱۸). الجواهر الحسان فی تفسیر القرآن. دار إحیاء التراث العربی.
[5] زمخشری، محمود بن عمر. (۱۴۰۷). الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل و عیون الأقاویل فی وجوه التأویل. دار الکتاب العربی.
[6] طباطبایی، سید محمدحسین. (۱۳۸۴). ترجمۀ خلاصۀ تفسیر المیزان (ترجمۀ فاطمه مشایخ). اسلام.
[7] فیض کاشانی، ملامحسن. (۱۳۸۵). ترجمۀ تفسیر شریف صافی (ترجمۀ عبدالرحیم عقیقی بخشایشی). بخشایش.
[8] فیض کاشانی، ملامحسن. (۱۴۰۶). الأصفى فی تفسیر القرآن. مکتب الإعلام الإسلامی.
[9] قرائتی، محسن. (۱۳۹۵). تفسیر سوره‌های الرحمن و واقعه. مرکز فرهنگی درس‌هایی از قرآن.
[10]  قمی، علی بن ابراهیم. (۱۳۸۸). ترجمه تفسیر القمی (ترجمۀ جابر رضوانی). بنی‌الزهراء.
2. مقالات
[11]  آزادی، پرویز، و نیکخواه، سهیلا. (۱۳۹۷). سبک‌شناسی سورۀ واقعه بر اساس تحلیل زبانی. پژوهش‌های زبان‌شناختی قرآن، ۷(۱)، ۶۵۸۶.
[12]  پاشازانوس، سید اسماعیل، نظری، علی، و فولادی، علیرضا. (۱۳۹۴). تحلیل عناصر انسجام‌بخش به ساختار آوایی سوره‌های قمر، رحمان و واقعه. پژوهشنامۀ تفسیر و زبان قرآن، ۴(۱)، ۲۵۴۲.
[13]  حق‌بین، فریده، و بیدادیان قمی، مریم. (۱۳۹۲). تحلیل نشانه‌معناشناختی آیات قیامت و معاد از سورۀ قیامت بر اساس الگوی گریماس. زبان‌شناخت، ۴(۲).
[14]  عباسی، حبیب‌الله. (۱۴۰۲). تحلیل گفتمانی سورۀ واقعه بر اساس الگوی تنشی گریماس. پژوهشنامۀ تفسیر و زبان قرآن، ۱۱(۲)، ۱۲۹۱۴۳.
[15]  عرب، زهرا، یاری اصطهباناتی، زهرا، و الجبوری، زهرا. (۱۴۰۴). تحلیل نشانه‌معناشناختی سعادت و شقاوت در قرآن بر اساس رویکرد گریماس. مطالعات بین‌رشته‌ای قرآن و الهیات، ۲(۲)، ۱۵۵۱۷۸.
[16]  کاظمی، فاطمه، و زارع برمی، مرتضی. (۱۴۰۱). تحلیل فرانقش اندیشگانی سوره‌های واقعه و قیامت. پژوهش‌های زبان‌شناختی قرآن، ۱۱(۱)، ۴۳۵۸.
[17]  مرادی، فهیمه، و آجیلیان مافوق، محمدعلی. (۱۴۰۲). مربع نشانه‌شناسی و کاربرد آن در معناشناسی ساختاری قرآن. پژوهش‌های زبان‌شناختی قرآن، ۱۲(۱)، ۱۲۰.
دوره 4، شماره 2
تابستان 1405
تابستان 1405
صفحه 79-96

  • تاریخ دریافت 03 خرداد 1405
  • تاریخ بازنگری 19 خرداد 1405
  • تاریخ پذیرش 23 خرداد 1405